Η έννοια της "Ευζωίας" και οι "Πέντε Ελευθερίες" των ζώων κατά τον τελευταίο αιώνα της εκμετάλλευσης τους από τους ανθρώπους

 

Οι Πέντε Ελευθερίες των Ζώων (Five Freedoms) οι οποίες, στην Ελλάδα σήμερα, εμφανίζονται από πολλούς ως "πρωτοπορία" [βλ. και Ν.4830/2021], δεν είναι κάτι καινούργιο. Η ιστορία τους ανάγεται στο Ηνωμένο Βασίλειο, το μακρινό 1964, με αφορμή ένα σύγγραμμα που εκθέτει την υποβάθμιση των ζωντανών πλασμάτων σε παραγωγικές μηχανές. Πρόκειται για το βιβλίο της Αγγλίδας ακτιβίστριας Ruth Harrison, που έχει τίτλο "Animal Machines", εισάγει τον όρο Factory Farming, και παρουσιάζει τις πρακτικές της εντατικοποιημένης κτηνοτροφίας, προκαλώντας δημόσια κατακραυγή. [Διαβάστε περισσότερα εδώ]. 

Αυτή η δημόσια κατακραυγή ώθησε την βρετανική κυβέρνηση στη σύσταση μιας επιτροπής που ανέλαβε να διερευνήσει το ζήτημα και, σε μια πρώτη προσέγγιση που αποτέλεσε τον πρόδρομο των Πέντε Ελευθεριών και έγινε γνωστή ως έκθεση Brambell (1965), η επιτροπή αναφέρει ότι σε κάθε ζώο θα πρέπει να παρέχεται η δυνατότητα "να σηκώνεται όρθιο, να ξαπλώνει, να κάνει στροφή επί τόπου, να περιποιείται το τρίχωμά του και να τεντώνει τα πόδια του"! Τόσο καλά και τόσο ΤΡΑΓΙΚΑ! Από τότε, αναλώθηκε κάμποσο μελάνι για την καλή μεταχείριση των ζώων (animal welfare), όμως, ακόμη και σήμερα, στον "πολιτισμένο" Δυτικό κόσμο,  εκατομμύρια θηλυκά γουρούνια αναπαραγωγής που περνούν τη ζωή τους μέσα στα κλουβιά λοχείας και τοκετού (gestation crates και farrowing crates), ΔΕΝ έχουν τέτοια δυνατότητα. 

Με δύο λόγια, στην τελική τους μορφή, οι Πέντε Ελευθερίες περιγράφουν την απαλλαγή των ζώων από τον πέρα από κάθε φαντασία βασανισμό που τους επιφυλάσσει η ανθρώπινη μεταχείριση, και περιλαμβάνουν τρεις συνθήκες (προϋποθέσεις) που αναφέρονται στην σωματική τους διάσταση και δύο που αναφέρονται στην ψυχοδιανοητική. Οι συνθήκες αυτές είναι: 1) απαλλαγή από την πείνα και την δίψα, 2) απαλλαγή από την κακουχία, 3) προσπάθεια απαλλαγής από κάθε πόνο, τραυματισμό και ασθένεια, 4) απαλλαγή από την στέρηση της δυνατότητας έκφρασης φυσιολογικής συμπεριφοράς, και 5) απαλλαγή από τον φόβο και την αγωνία. 

Συνοπτικά, η απαλλαγή ενός ζώου από τον βασανισμό προϋποθέτει επάρκεια τροφής και νερού, διαβίωση και ξεκούραση σε προστατευμένο και κατάλληλο περιβάλλον, απουσία σωματικής κακοποίησης, προσφορά της αναγκαίας προληπτικής και θεραπευτικής φροντίδας, δυνατότητα έκφρασης της φυσιολογικής για το είδος του συμπεριφοράς, και απουσία συναισθηματικής κακοποίησης (με φόβο, απειλή, ματαίωση και απελπισία). 

Το 2009, ο πίνακας των πέντε ελευθεριών εκσυγχρονίστηκε από την Βρετανική Επιτροπή Ευζωίας των Παραγωγικών Ζώων (Farm Animal Welfare Committee), προκειμένου αυτές να αποτελέσουν ένα αντικειμενικό εργαλείο αξιολόγησης της ευζωίας. Έτσι προέκυψε η δυνατότητα αξιολόγηση της ποιότητας της ζωής ενός ή περισσοτέρων ζώων, που διακρίνεται σε υψηλή, καλή, μέτρια, πτωχή και ανυπόφορη, δηλαδή ζωή που ένα ζώο αξίζει ή δεν αξίζει να ζει, όπως θα έκρινε το ίδιο το ζώο αν μπορούσε να αποφασίσει για τον εαυτό του ("a life worth or not worth living from THEIR point of view"). 

Στην πράξη, αν και η κακοποίηση των ζώων συντροφιάς διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια μας και προβάλλεται με όλο και περισσότερη έμφαση από τα ΜΜΕ, ο βασανισμός των παραγωγικών ζώων μένει πίσω από τις κλειστές πόρτες των εκτροφείων, των οχημάτων μεταφοράς και των σφαγείων. Έτσι, η αντίδραση του κοινού, στην πρώτη περίπτωση  επικροτείται ως "δείκτης πολιτισμού", ενώ στη δεύτερη λιθοβολείται και ακυρώνεται ως "ακρότητα", πάντοτε υπερβολική και συχνά απαγορευμένη (βλ. Ag-gag laws). Δεδομένης μάλιστα της αύξησης ενός ανθρώπινου πληθυσμού που επιμένει να ταυτίζει την ευημερία του με την κατανάλωση ζωϊκής πρωτεΐνης, η βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία νομιμοποιείται, κανονικοποιείται και εντατικοποιείται συνεχώς, ενώ τα ζώα υποφέρουν όλο και περισσότερο. 

Και κάπως έτσι φτάσαμε να βλέπουμε πως για την κακοποίηση ενός και μόνον σκύλου κινητοποιείται το πανελλήνιο, ενώ για την μαζική ταφή χιλιάδων αιγοπροβάτων, συνήθως κάτω από αποτρόπαιες συνθήκες (βλ. ευλογιά), ανησυχούμε μονάχα μην τυχόν ακριβύνει η φέτα... 

Κάπως έτσι λοιπόν, βλέπουμε πως, αν και το ζήτημα της ευζωίας τέθηκε αρχικά για τα "παραγωγικά" (πριν από 60 και πλέον χρόνια), σήμερα γίνεται λόγος κυρίως για τα ζώα συντροφιάς. Για τα ζώα της εντατικοποιημένης κτηνοτροφίας (που εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως μηχανές), τα πράγματα θα μπορούσαν - ΙΣΩΣ - να γίνουν ΛΙΓΟ καλύτερα, μόνο ΑΝ αποφασίζαμε να αλλάξουμε τις καταναλωτικές μας συνήθειες (αν όχι ποιοτικά, τουλάχιστον ποσοτικά). 

Με άλλα λόγια, σε έναν κόσμο οκτώ δισεκατομμυρίων  ανθρώπων, δεν μπορούμε να μιλάμε για φιλοζωία και "ευζωία", αν συνεχίσουμε να στηρίζουμε ένα μη συμπονετικό, τόσο κακοποιητικό (για ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον) και μη βιώσιμο διατροφικό σύστημα. 

Οι ΠΕΝΤΕ Ελευθερίες των ζώων, οι οποίες εστιάζουν μόνο σε αρνητικές καταστάσεις, και τις οποίες, ακόμη και σήμερα, πολλοί επικαλούνται ενώ παραγνωρίζουν, μπερδεύουν με τα "δικαιώματα", παπαγαλίζουν ή και αγνοούν [προχτές, διάβασα κάπου, σε μια προχειρογραμμένη διατύπωση - διακήρυξη πολιτικού φορέα, ότι είναι τέσσερεις...], όχι μόνο δεν συνιστούν πρωτοπορία αλλά αποτελούν ένα μοντέλο αξιολόγησης που πλέον θεωρείται (και είναι) αναχρονιστικό. 

Ήδη από το 1994, για την αξιολόγηση της ευζωίας των ζώων κατά την "χρήση" τους από τους ανθρώπους, ο πρωτοπόρος και βραβευμένος καθηγητής Εφαρμοσμένης Φυσιολογίας και Βιοηθικής, David Mellor (Νέα Ζηλανδία), έχει προτείνει μια νέα προσέγγιση, η οποία δεν προβλέπει μόνο την εκτίμηση των αρνητικών εμπειριών αλλά και των θετικών. Έτσι το μοντέλο των Πέντε Ελευθεριών (Five Freedoms) τείνει πλέον να αντικατασταθεί από εκείνο των Πέντε Πεδίων (Five Domains). Αυτά τα πεδία (ή τομείς) αφορούν στην διατροφή, το περιβάλλον, την υγεία, την συμπεριφορά και την ψυχοδιανοητική κατάσταση των ζώων. [Διαβάστε περισσότερα εδώ και εδώ].

Σήμερα, πέρα από κάθε συλλογική σκοπιμότητα, κάθε διατροφική προτίμηση, και κάθε ατομική συναισθηματική υπερβολή, το ζήτημα της "Ευζωίας" των ζώων (ΟΛΩΝ των ζώων, και όχι μόνο εκείνων που επιλέγουμε για prestige, παιχνίδι, ψυχοφάρμακο ή συντροφιά) είναι ένα ζωτικό και νευραλγικό πεδίο αλληλεπίδρασης και αλληλοεπικάλυψης της Επίγνωσης με την Τρυφερότητα και της Ηθικής με την Επιστήμη, στα πλαίσια μιας κρίσιμης και συλλογικής αναγκαιότητας για ανάληψη Ευθύνης. Και δεν νοείται πολιτικός σχηματισμός (δεξιός, κεντρώας ή "αριστερός") που προβάλλει φιλοζωική ατζέντα με μεγαλόσχημες διακηρύξεις για την "Ευζωία" ή/και τα "Δικαιώματα" των ζώων, χωρίς αναφορά στις διατροφικές επιλογές των πολιτών και τα συμφέροντα που τις κατευθύνουν.

Στην πρώτη φωτογραφία, η Ruth Harrison σε εκτροφείο γούνας στην Δανία, το 1997 (at researchgate και at Pioneers of Change for Animals)

Στην τελευταία, ο David Mellor, το 1971

The Meat Industry Is Funding Studies That Claim Meat Is Good For You

 

Is meat good for you? It’s been the subject of heated debate for decades. Countless studies have attempted to determine the effects of meat on the human body, and they’ve largely come to the same conclusion: eating too much red and ultraprocessed meat is unhealthy. Specifically, it leads to higher risks of cancer, cardiovascular disease and diabetes. 

But sometimes, meat studies are carried out not by independent parties, but by researchers who have connections to, or funding from, the meat industry itself. And wouldn’t you know it: These industry-affiliated studies are 16 times more likely to conclude that meat, actually, isn’t all that bad for you. 

That’s what a recent meta-analysis in the journal Obesity Reviews found. Researchers looked at 500 studies on the health impacts of meat consumption published between 2014 and 2023, around 15% of which were funded by or conducted by researchers with connections to the meat industry. 

The search criteria the researchers used focused mostly on red meat, specifically meat from cows, pigs and sheep. 

Before diving into the results at length, it’s worth noting that none of the studies were directly connected to individual meat companies themselves. Rather, they were associated with or funded by initiatives like the American Beef and Pork Checkoff programs — government-run, taxpayer-funded initiatives aimed at increasing the public’s consumption of meat products and supporting American meat producers — or industry trade associations, like the Australian Meat and Livestock Association. 

Ultimately, 61% of independently-funded studies concluded that eating meat in some quantity or another is correlated with negative health outcomes, and 28% reached neutral or mixed conclusions. 

By contrast, only one single industry-funded study linked negative health outcomes to eating meat, and a whopping 75% of the studies with meat industry funding reported “favorable nutritional outcomes” associated with meat consumption. In total, industry-affiliated studies were 16 times more likely than the rest to report favorable conclusions regarding meat’s health impacts.

While it may not be surprising to learn that conflicts of interest can skew the results of a study, it’s worth taking a closer look at how this skewing actually works, as it’s not quite as straightforward as it may seem. 

Using something called the Mixed Methods Appraisal Tool, the researchers behind this meta-analysis assessed and compared how well the studies were designed from a scientific perspective. The goal was to determine whether the industry-affiliated studies were less methodologically sound than the others, and as it turns out, they were: Studies with industry ties scored an average of 61% on the assessment, while studies without any ties scored an average of 80%, indicating a higher level of methodological rigor. 

However, that’s not the end of the story. While 61% isn’t great, it’s also not terrible, and doesn’t indicate that the study is complete garbage or should be disregarded. Moreover, the researchers behind the meta-analysis accounted for the lower scores in their analysis, and concluded that “while industry studies may differ in methodological quality, this does not sufficiently explain the large differences in their conclusions compared to independent studies.” 

What this means is that the skew towards positive outcomes in meat industry-associated research is “not necessarily related to the scientific rigor of these studies,” the meta-analysis says. 

But if scientific rigor doesn’t explain the difference, what does? While the authors say that more research is needed to definitively answer this question, they did cite three factors that may account for the differences: Choice of study design, selective reporting and the framing or interpretation of the results. 

Choice of study design simply refers to what type of study is being conducted and what specifically is being studied. Research on the health impacts of food typically don’t seek to answer broad sweeping questions like “is meat good for you?” Instead, they focus narrowly on one specific sub-question, such as “does eating red meat two or more times a week increase the risk of colorectal cancer?” It’s possible that these choices of what to study, and how, could account for the different conclusions of industry-affiliated studies and independent ones. 

Selective reporting is a type of bias in which researchers only report some of the findings of their studies, while the use of framing or interpretation refers to the way in which the findings of a study are described and articulated by the researchers. 

Most scientific studies have an “Abstract” section at the top that summarizes the findings for the reader, along with a “Conclusions” section at the bottom that sums up the big-picture takeaways. These sections offer researchers the opportunity to “spin” their study’s findings to promote one takeaway or another without literally misreporting the findings themselves. 

Previous research on topics other than meat consumption “has shown that industry ties in research studies can influence conclusions without necessarily influencing results, indicating the use of spin in their reporting and the reporting of less reliable conclusions,” the paper reads. “Conclusions are important because they may be picked up by media publications and can influence how research is interpreted.” 

Whatever the reason for this discrepancy, the upsides for the meat industry are numerous, notes Marion Nestle, emerita professor of nutrition, food studies and public health at New York University. When a published study claims that a product is good for you, “the press picks it up and widely publicizes the benefits of the product.” 

“Consumers read their reports and consider the product a health food,” Nestle tells Sentient in an email. “Sales of the product increase. Government agencies and health organizations have to take that research into consideration when formulating dietary guidelines.” 

The Obesity Reviews study illustrates the importance of looking at the body of research, as opposed to one single study, before drawing any firm conclusions. And when it comes to red and processed meat, the body of research is clear: Eating too much of it is bad for you.

Source: https://sentientmedia.org/meat-industry-funding-studies-claim-meat-is-good-for-you/, Wed June 3rd, 2026

Image1 at https://goodmenproject.com/featured-content/the-meat-industry-is-funding-studies-that-claim-meat-is-good-for-you/ 

Image2 at healthstat.gr

Απέναντι στην τύφλωση της εξουσίας

 

Μαρτυρία του 

Μανώλη Αξιώτη 

στο βιβλίο της 

Διδώς Σωτηρίου

"ΜΑΤΩΜΕΝΑ ΧΩΜΑΤΑ" (κεφάλαιο 1ο)

Ως τα δεκάξι μου χρόνια παπούτσι δεν φόρεσα, μήτε καινούργιο ρούχο. O πατέρας μου μιαν έγνοια είχε, ν’ αποκτήσει πολλά χωράφια, λιόδεντρα και συκοπερίβολα. Η μάνα μου έκανε δεκατέσσερις γέννες, μα της ζήσαν μόνο εφτά παιδιά, κι από τούτα τα τέσσερα της τα φάγαν οι πόλεμοι. 

Δε θυμούμαι να μού ‘δωκε ποτέ ο πατέρας μου κανένα μεταλλίκι, ν’ αγοράσω σαν παιδί καραμέλα ή κουλούρι. Μια μέρα που ήταν να μεταλάβω μαζί με τα δυο μικρότερα αδέρφια μου, πήγαμε και του ζητήσαμε συγχώρεση, με την κρυφή ελπίδα πως θα ‘βγαζε να μας δώσει κάτι. Κείνος όμως, σαν πήρε είδηση πως περιμέναμε λεφτά, αγρίεψε και γύρεψε να μας δείρει. Κινήσαμε τότες και πήγαμε να φιλήσουμε το χέρι των νουνών μας, μήπως κι έβγαινε από κει τίποτα. Όταν μας δώσαν από ένα γρόσι στον καθένα ξετρελαθήκαμε! 

Ο πιο μικρός, ο Σταμάτης, έτρεξε ίσια στο μπακάλικο του κυρ Θόδωρου, πού ‘χε κάτι χρωματιστά κάντια, μεγάλα σαν λιθάρια και χόρτασε μ’ αυτά τη λίμα του. Ο Γιώργης κι εγώ είχαμε άλλο μεράκι, λαχταρούσαμε να πιάσουμε παιχνίδι στο χέρι μας. Ο Γιώργης αγόρασε την πρώτη τρουμπέτα που του λάχε. Εγώ συγκράτησα τη βιασύνη μου, έψαχνα για το καλύτερο. Όταν πέτυχα ένα σταχτί τενεκεδένιο ποντικάκι μ’ ελατήριο, το άρπαξα και δε δίστασα να δώσω ολόκληρο το χαρτζιλίκι μου. 

Γυρίσαμε στο σπίτι να κάνουμε το κομμάτι μας. Ο αδερφός μου κορδωμένος παράσταινε το σαλπιγκτή και δεν έλεγε να βγάλει την τσαμπούνα απ’ το στόμα του. Εγώ έπεσα φαρδύς πλατύς χάμου, ακούμπησα προσεχτικά το ποντίκι στο πάτωμα, τράβηξα ένα λαστιχάκι από την κοιλιά του και σαν το είδα να τρέχει πέρα δώθε, άρχισα να ξεφωνίζω: "Σαλεύει! Είναι ζωντανό"! Μαζεύτηκαν τα αδέλφια μου και κάναν σαν παλαβοί, ποιος θα πρωτοτραβήξει το ελατήριο να φέρει βόλτες το ποντίκι. Μεγαλύτερη συγκίνηση δεν ένιωσα σε όλα τα παιδικά μου χρόνια. 

Καθώς ήμασταν παραδομένοι στη γλύκα του παιχνιδιού, τσάκωσα με την άκρη του ματιού την όψη του πατέρα να γίνεται σκληρή. "Τι νάχει πάλι", σκέφτηκα. Μα πριν βγάλω κρίση, άκουσα τη φουρκισμένη προσταγή του: "Για εσείς! Φέρτε μου να δω τούτα τα μαραφέτια". Δεν πρόκανε ν’ αποσώσει το λόγο του, αρπάζω το ποντίκι, το χώνω προστατευτικά στον κόρφο μου και κατρακυλώ πέντε-πέντε τα σκαλοπάτια του χαγιατιού. 

Ο αδερφός μου ο Γιώργης δε μ’ ακολούθησε, θες γιατί δεν τόλμησε να εναντιωθεί, πλησίασε τον πατέρα, του παράδωσε την τρομπέτα κι έμεινε να τον κοιτάζει μ’ ανοιχτά τρομαγμένα μάτια. Κείνος τη χούφτωσε, τη στράβωσε μέσα στην πετρωμένη παλάμη του κι απέ την πέταξε στο τζάκι. "Να, λεχρίτες"! Έκανε. "Για να μάθετε να ξοδεύετε τον παρά σας σε τέτοια παλιοπράματα. Χάθηκε ν’ αγοράστε μπρέ, κάνα τετράδιο, κάνα μολύβι"; 

Ήταν η πρώτη φορά που αντικρίστικα με την τύφλωση της εξουσίας κι αναστατώθηκα. Πού να ‘ξερα πως σ’ ολόκληρο το βίο μου μ’ αυτήνα θ’ αντιπάλευα... 

Η μάνα μου ήταν τρυφερή και υπομονετική γυναίκα. Η κακοτροπιά του άντρα της την έκανε να στέκει πάντα σούζα, με τον καλό λόγο και το χαμόγελο στ’ αχείλι: "Στον αράθυμο τον άντρα, έλεγε, σα δεν εναντιώνεσαι τον έχεις σκλάβο". Τώρα τί σόι σκλάβο είχε τον πατέρα, μονάχα κείνη το ’ξερε που έκανε μαζί του ένα λόχο παιδιά. 

Ωστόσο μια φορά, μια και μοναδική, του εναντιώθηκε. Τον είδε να με χτυπάει με τόση μανία, που το αίμα έτρεχε βρύση από τη μύτη και το στόμα μου. Τότες μπήκε στη μέση, άνοιξε τα χέρια της σαν φτερούγες και με δακρυσμένα μάτια του είπε τρομαγμένη: "Άμοιρε, θα το χαλάσεις το σπλάχνο σου"! 

Αιτία του άγριου ξυλοδαρμού ήταν ένα μεταλλίκι. Μου το είχε δώσει ο πατέρας για να πάω στον μπακάλη ν’ αγοράσω αλάτι. Ήξερα τί με περίμενε αν το ‘χανα, γι’ αυτό και το κράταγα σφιχτά στην ιδρωμένη μου παλάμη. Οπόταν στο δρόμο, να και πέφτω μπροστά σ’ ένα γύφτο με μια μαϊμού, μια κοκκινόκολη, ξύπνια σουσουραδίτσα, που παράσταινε πότε το δάσκαλο, πότε τη δεσποινίδα και πότε το φαρμακοτρίφτη. Ήταν πολύ, πάρα πολύ αστεία. Κόσμος είχε κάνει κύκλο γύρω της και χάζευε. Την ώρα της πλερωμής οι περισσότεροι σκορπίσανε. Ήρθε τότες η μαϊμού, στάθηκε μπροστά μου μ’ απλωμένο το ντέφι. Τα μάτια μας αντάμωσαν. Δε βάσταξα, ξέσφιξε η χούφτα μου από μόνη της και τίγκ, τάγκ,τόγκ, κύλησε μέσα στο ντέφι το μεταλλίκι μου. 

Όταν γύρισα στο σπίτι μ’ αδειανά τα χέρια δεν είπα την αλήθεια, είπα μονάχα πως έχασα τα λεφτά. Αυτό ήταν. Είδα τον πατέρα μου ν’ αγριεύει τόσο, που τρόμαξα κι έδωσα ένα σάλτο από το ανώι και βρέθηκα κάτω στο δρόμο με κίνδυνο να σκοτωθώ. 

Όμως ούτε και αυτή η πράξη της απελπισίας μου δεν τον συνέφερε. Με κυνήγησε, κι όταν με τσάκωσε ένας γείτονας ο Χαμπέρογλου, και με παρέδωκε, άρχισε να με χτυπάει όπου έβρισκε. Από κείνη την ημέρα, όσες φορές έβλεπα οργισμένο τον πατέρα, άνοιγα τα καλομοπόδαρά μου και κατουριόμουνα. Κι όμως ήρθε εποχή που του τα συγχώρεσα όλα τούτα τα φερσίματά του. Μονάχα κεινού του ξένου, του Χαμπέρογλου, την επέμβαση ούτε την κατάλαβα ούτε και τη συχώρεσα ποτέ. 

Στο σπίτι δύο εξουσίες υπολογίζαμε όλοι: του Θεού και του πατέρα, γιατί μ’ αυτές είχαμε δέσει την ύπαρξή μας. Τη μάνα μας τήνε βλέπαμε σαν το σκεπασμένο ήλιο, που τονέ μαντεύεις, μα οι αχτίδες του δε φτάνουνε ίσαμε σένα να σε ζεστάνουνε. Ποτέ της δεν έβρισκε καιρό να μας χαϊδέψει, να μας πάρει στα γόνατά της και να μας πει ένα παραμύθι. Ξύπναγε ολοχρονίς χαράματα, άναβε φωτιά, έστηνε τσουκάλι, να προκάνει τόσα στόματα. Ύστερα είχε πάντα στην κούνια κ’ ένα μυξάρικο να τσιρίζει. Είχε να φροντίσει τα ζωντανά, να βάλει σκάφη, να ζυμώσει, να πλύνει, να γυροφέρει το νοικοκυριό, να πιάσει βελόνι· όλο το χωριό μιλούσε για την πάστρα και τη νοικοκυροσύνη της. 

Η αλήθεια είναι πως και το γέρο μου τον σέβονταν ο κόσμος, γιατί κρατούσε λόγο, ήταν τίμιος στο αλισβερίσι, φιλόξενος και προκομμένος. Τόνε σήκωνε πολύ κ’ η αρχοντοκαμωσιά του, ψηλόλιγνος καθώς ήτανε και σγουρομάλλης, με βαθιά γαλάζια μάτια και στρωτά γερά δόντια, που τα πήρε ατόφια στον τάφο του. Για τούτο και καμάρωνα όταν οι γειτόνισσες λέγανε στη μάνα μου: "Ο γιος σου, ο Μανώλης, είναι φτυστός ο μπάρμπα Δημητρός". 

Νύχτα, με τ’ άστρα σηκωνόταν ο πατέρας απ’ το γιατάκι του. Πρωτόβαζε τη φέσα του κι απέ την τσόχινη βράκα του, τα τουζλούκια και τα ποδήματά του. (Κάλτσες δε φορούσε· έλεγε πως τον στενοχωρούσανε και τον βλάφτανε στην υγειά του). Νιβόταν με θόρυβο. Έκανε το σταυρό του μπρος στα κονίσματα. Καψάλιζε λίγο σταρένιο ψωμί στη θράκα, το βουτούσε στο μπρούσκο και το ‘κανε κρασοψυχιά, έτρωγε και καμιάν ελιά, φτούσε το κουκούτσι και λίγες βρισιές μαζί για το γούρι, και ξεκινούσε στητός κι ανάλαφρος για τα χτήματα. 

Δούλευε δεκάξη με δεκαοχτώ ώρες δίχως να ξαποστάσει. Σήκωνε μοναχός του γομάρια εξήντα εβδομήντα οκάδες, μα ποτέ δεν τον άκουγες να βαρυγκομήσει. Η τσάπα και τ’ αλέτρι γίνονταν υπάκουα στο χέρι του. Τα ζωντανά τον τρέμανε και τον αγαπούσανε συνάμα, γιατί τα φρόντιζε περσότερο απ’ όσο φρόντιζε εμάς. Με το σούρουπο γύριζε στο σπίτι δίχως να σταθεί σε καφενέ. Έπιανε το μπουκάλι το ρακί, κατέβαζε κάμποσες γερές ρουφηξιές, έτρωγε το φαΐ που του φύλαγε η μάνα. Κατά την περίσταση, έδερνε δυο τρεις από μας κ’ έπεφτε μπαϊλντισμένος στον ύπνο, να ρουχαλίζει και να τρέμει ο τόπος. 

Κουβέντα δεν τού ‘παιρνες ούδε Κυριακή ούδε χρονιάρα μέρα. Κανένας μας δεν τολμούσε να μιλήσει μπροστά του· είχαμε μάθει να τα λέμε όλα με τα μάτια, τους θυμούς, το παράπονο, τις πονηριές ή τις χαρές μας. Μόνο σαν τύχαινε να βρίσκεται στα κέφια του, Κυριακή, που καθόμαστε ολόκληρη η φαμελιά σε τραπέζι, τότες τ’ άρεζε να σηκώνει εμένα που μ’ έβλεπε πάντα σαν τον γραμματιζούμενο του σπιτιού, να λέω το "Πάτερ ημών". Δεν καταλάβαινα γρι απ’ ό,τι έλεγε τούτη η προσευχή, και μια μέρα είπα στη μάνα μου: Το "Πατ", μπρε μάνα, ξέρω τί θα πει. Μα κείνο το "ερημών" με μπερδεύει…

Πηγή: in.gr/life/culture

Photo 

Η Νευροεπιστήμη του limerence: Γιατί ο εμμονικός έρωτας λειτουργεί σαν ναρκωτικό

 

 

Απόσπασμα από την ιστοσελίδα του Ιρλανδού ψυχολόγου και ψυχοθεραπευτή, ειδικού συμβούλου σχέσεων, γάμου και οικογένειας Figs O'Sullivan  

Πρωτότυπος τίτλος: The Neuroscience of Limerence: Why It Feels Like a Drug  (Μάιος 2026)

Επιμέλεια και απόδοση στα Ελληνικά by Filikaki 

Φωλιάζει κρυφά εκεί που δεν το περιμένεις, ξεφαντώνει σε διαφόρων λογιών τραγούδια, και κρύβεται πίσω από ρομαντικούς αυτόχειρες και μεγάλους ποιητές. Τα τελευταία χρόνια, αυτό το μεθυστικό αδηφάγο συναίσθημα που, από καταβολής κόσμου, χαρακτηρίζει πολλούς "μεγάλους" ανεκπλήρωτους έρωτες στην Τέχνη και την ζωή, απέκτησε όνομα. Λέγεται limerence και, σύμφωνα με την σύγχρονη Ψυχολογία, δεν είναι ακριβώς έρωτας, ούτε αληθινή αγάπη, αλλά κάτι πολύ πιο πρωτόγονο και μέχρι πρότινος ανεξερεύνητο. 

Πράγματι, το καρδιοχτύπι, η αδυναμία συγκέντρωσης, και η απεγνωσμένη αναζήτηση ανταπόδοσης μοιάζει με έρωτα. Όταν όμως η αρχική έξαψη ξεπεράσει ένα εύλογο χρονικό διάστημα, και εφόσον δεν ολοκληρώσει τον κύκλο της, καταλήγει σε αδιέξοδο και γίνεται εμμονή. Τότε, μια νευροχημική πειρατεία που έχει κάνει κατάληψη στο προσωπικό σου "σύστημα σύνδεσης" (attachment style), επιχειρεί να κρατήσει την συναισθηματική σου ισορροπία θλιβερό όμηρο της αναμονής μιας ανταπόκρισης που φτάνει με το σταγονόμετρο ή δεν έρχεται ποτέ.

Αυτό που βιώνεις όταν βρίσκεσαι σε κατάσταση limerence είναι ένας κατακλυσμός, κατά τον οποίο το νευρικό σου σύστημα, πλήρως ενεργοποιημένο και πλημμυρισμένο από ντοπαμίνη και κορτιζόλη, εγκλωβίζεται στην αέναη επανάληψη ενός αυτοτροφοδοτούμενου κύκλου συναισθηματικής αναζήτησης που δεν εξαντλείται και δεν ολοκληρώνεται.

Ο όρος "limerence"* επινοήθηκε από την Αμερικανίδα ψυχολόγο Dorothy Tennov, κατά τα τέλη της δεκαετίας του '70, και περιγράφει την καταναγκαστική, εμμονική και ακούσια κατάσταση, στην οποία κυριαρχεί η σφοδρότατη επιθυμία αποδοχής από ένα πρόσωπο που (νομίζουμε πως) έχουμε ερωτευτεί. 

Η διαφορά μεταξύ ενός ασφαλούς δεσμού και ενός αδιέξοδου limerence είναι ουσιαστική. Πρακτικά, ισοδυναμεί με την διαφορά ανάμεσα στην ευδαιμονία που πηγάζει από την ασφαλή σύνδεση με ένα άλλο πρόσωπο, και την ευφορία που προσφέρει ένα ναρκωτικό. Στην πράξη, ίσως αυτή η διάκριση να είναι το πιο σημαντικό πράγμα που μπορείς να μάθεις σχετικά με την ερωτική σου ζωή, λέει ο Figs O'Sullivan. 

Επιτρέψτε μου, επισημαίνει ο Figs O'Sullivan, να πω στα ίσια κάτι στο οποίο οι περισσότεροι θεραπευτές αποφεύγουν να αναφερθούν ξεκάθαρα: Από νευρολογική άποψη, το limerence είναι σχεδόν ταυτόσημο με τον εθισμό (addiction). Χρησιμοποιώ τον όρο "εθισμός" κυριολεκτικά, όχι μεταφορικά, γιατί και στις δύο αυτές καταστάσεις ενεργοποιούνται τα ίδια νευρικά κυκλώματα, οι ίδιες περιοχές του εγκεφάλου. Οι ίδιοι νευροδιαβιβαστές κατακλύζουν το νευρικό σύστημα και, όταν ο ανεφοδιασμός σταματήσει, εμφανίζονται στερητικά συμπτώματα. 

Μόλις συναντήσεις το πρόσωπο εξ αιτίας του οποίου ανάβει αυτή τη σπίθα μέσα σου, ο εγκέφαλος σου οδηγείται σε μια έκρηξη ντοπαμίνης, του ίδιου δηλαδή νευροδιαβιβαστή που εμπλέκεται στον εθισμό που προκαλείται από τον τζόγο και την κοκαΐνη. Εκείνο που προάγει η ντοπαμίνη δεν είναι ακριβώς ευχαρίστηση. Είναι κίνητρο, λαχτάρα, επιθυμία και προσδοκία. Είναι εκείνο που σε οδηγεί ψυχαναγκαστικά να αναζητήσεις, να ψάξεις και να ελέγξεις όλα τα "σημάδια" και τα μηνύματα στο τηλέφωνο σου ξανά και ξανά. 

Σε μια τέτοια κατάσταση, δεν μπορείς να βρεις γαλήνη, όσο κι' αν την αποζητάς, γιατί το limerence δεν συνοδεύεται μόνο από ευφορία, αλλά και από ματαίωση που οδηγεί σε στρες. Η κορτιζόλη είναι η ορμόνη του στρες. Η παραγωγή της συνοδεύεται από άγχος, και, στην παρουσία της, το σώμα βιώνει έναν κάποιου βαθμού συναγερμό. Περιμένοντας την επόμενη αλληλεπίδραση με το άλλο πρόσωπο, βρίσκεσαι σε υπερεγρήγορση, ακριβώς διότι το νευρικό σου σύστημα έχει αποφασίσει ότι η ανταπόκριση του προσώπου εκείνου είναι για σένα ζήτημα ζωής ή θανάτου.  

Εκτός όμως από την κορτιζόνη, η νορεπινεφρίνη, που επίσης λόγω στρες κατακλύζει το σώμα σου, οξύνει την εστίαση στο ζητούμενο, και αμβλύνει την ευρύτερη προσοχή. Έτσι, ο εγκέφαλος κυριολεκτικά παραβλέπει κάθε αρνητική πληροφορία. Δεν μπορείς να δεις τα ελαττώματα του άλλου, γιατί η νευροβιοχημεία δεν σου το επιτρέπει. Έρευνες από το University College London ανακάλυψαν ότι, σε μια τέτοια φάση, τα νευρωνικά κυκλώματα που σχετίζονται με την κρίση και την αξιολόγηση δεν λειτουργούν, και έτσι, από νευρολογική άποψη, χάνεις κάθε ικανότητα να δεις αυτό το πρόσωπο καθαρά.

Εντωμεταξύ, η σεροτονίνη μειώνεται. Η ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά (Obsessive Compulsive Behavior - OCD) σχετίζεται με την χαμηλή στάθμη σεροτονίνης, και γι' αυτόν τον λόγο το limerence προάγει τις ίδιες ακούσιες (και δυσάρεστες) σκέψεις που χαρακτηρίζουν το OCD. Δεν μπορείς να σταματήσεις αυτές τις σκέψεις. Χωρίς εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική διαχείριση, δεν έχεις επιλογή. Για σένα αποφασίζουν τα επίπεδα της σεροτονίνης σου. Και κάτω από όλο αυτό, το δικό σου σύστημα σύνδεσης** βρίσκεται σε πλήρη κινητοποίηση.

Πατέρας της θεωρίας του συστήματος σύνδεσης προσκόλλησης ή δεσμού (Attachment theory) είναι ο Βρετανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής John Bowlby (με συνεχίστρια την Αμερικανοκαναδή αναπτυξιακή ψυχολόγο Mary Ainsworth, που σχεδίασε την παρατήρηση της σύνδεσης των νηπίων με την μητέρα τους κατά την διαδικασία της λεγόμενης "strange situation"). Σύμφωνα με αυτήν την θεωρία, τα ανθρώπινα όντα είναι προγραμματισμένα από τη φύση τους να προσκολλώνται στο αρχικό πρόσωπο από το οποίο βρέθηκαν να εξαρτώνται όταν ήρθαν στη ζωή. Η προσκόλληση αυτή είναι ένα βιολογικό χαρακτηριστικό που πηγάζει από την ανάγκη της επιβίωσης. Όταν η σύνδεση απειλείται, το μεταιχμιακό νευρικό σύστημα εξεγείρεται, καθώς, μέσα στις βαθύτερες και αρχαιότερες εγκεφαλικές δομές, η απουσία σύνδεσης ενός βρέφους με την μητέρα ή τον φροντιστή του ισοδυναμεί με κίνδυνο θανάτου. 

Σύμφωνα με τον Bowlby, όλοι οι άνθρωποι διαθέτουν ένα νευρικό κύκλωμα που τους συνδέει με τον πρώτο άνθρωπο ο οποίος τους υποδέχεται και τους φροντίζει (συνήθως μητέρα), από την στιγμή της γέννησης τους. Έτσι, η πιο ζωτική και πρωταρχική ανάγκη του κάθε νεογέννητου βρέφους είναι η φυσική και συναισθηματική παρουσία ενός διαθέσιμου "άλλου" από τον οποίο εξαρτάται απόλυτα. Αν αυτή η πρωταρχική σύνδεση δεν εκπληρωθεί, το βρέφος βιώνει μια υπαρξιακή απειλή, μπροστά στην οποία το μεταιχμιακό νευρικό σύστημα εξανίσταται. 

Πρόκειται για μια "βιολογική καλωδίωση" (biological wiring), η οποία προϊούσης της ηλικίας δεν χάνεται, αλλά παραμένει σε ετοιμότητα και μετά την ενηλικίωση. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, κάθε άνθρωπος εμπεριέχει εκ φύσεως μια εγγενή τάση σύνδεσης (και εξάρτησης) από το πρόσωπο-αντικείμενο της εμμονής του (Limerent Object), από το οποίο ζητά συναισθηματική ασφάλεια. Κάθε φορά που η σύνδεση ματαιώνεται ή απειλείται, το νευρικό σύστημα βιώνει τον πανικό με την ίδια σφοδρότητα κατά την οποία ένα βρέφος "διαλύεται" μπροστά στην μη διαθέσιμη μητέρα. Κι εσύ που βιώνεις έναν ανεκπλήρωτο έρωτα νομίζοντας πως χωρίς την ανταπόκριση του άλλου προσώπου θα έρθει το τέλος του κόσμου, δεν έχεις κάνει κάτι λάθος, και δεν είσαι ούτε αδύναμος ούτε συναισθηματικά ηττημένος, αφού έτσι έχει προγραμματιστεί βιολογικά να αντιδράσει το νευρικό σου σύστημα. 

Όταν λοιπόν, λέει ο Figs O'Sullivan, κάποιος (ή κάποια) με ρωτά γιατί δεν μπορεί να σταματήσει να σκέφτεται το πρόσωπο που έχει γίνει αντικείμενο του εμμονικού του έρωτα, και γιατί μια τέτοια κατάσταση βγαίνει τόσο πολύ εκτός ελέγχου, δίνω την εξής απάντηση: Ο έλεγχος έχει χαθεί διότι ολόκληρο το νευρικό σου σύστημα έχει ταξινομήσει αυτό το πρόσωπο ως απαραίτητο για την επιβίωση, ενώ οι εγκεφαλικές δομές που είναι υπεύθυνες να ασκήσουν κρίση και λογική έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας. Ο προμετωπιαίος φλοιός, εκείνο δηλαδή το τμήμα του εγκεφάλου που ρυθμίζει την λογική και τον σχεδιασμό, ουσιαστικά έχει πάψει να λειτουργεί. Όταν σε κατακυριεύσει το limerence, τότε κυριολεκτικά δεν μπορείς να σκεφτείς με καθαρότητα, να ακούσεις με γενναιότητα, ή να διαπραγματευτείς με λογική. Δεν πρόκειται για κάποια αδυναμία του χαρακτήρα σου. Πρόκειται για την αναμενόμενη ανταπόκριση του νευρικού συστήματος ενός θηλαστικού, το οποίο νομίζει πως βρίσκεται ενώπιον ενός ζητήματος ζωής ή θανάτου. 

Image 1: ντοπαμίνη (από ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ) 

Screenshot from What Attachment Styles Actually Are 

* https://filikaki-blog.blogspot.com/2026/05/limerence.html

** Το κάθε παιδί, ανάλογα με την επάρκεια (τόσο υλική όσο και συναισθηματική), την συνέπεια και την σταθερότητα της πρώτης μητρικής φροντίδας, διαμορφώνει έναν ιδιαίτερο τύπο (τρόπο) σύνδεσης με τον οποίο θα πορευτεί στις μελλοντικές του σχέσεις (ερωτικές και όχι μόνον). Ο τύπος αυτός μπορεί να είναι είτε υγιής (ασφαλής) είτε δυσλειτουργικός. Ο δυσλειτουργικός τρόπος σύνδεσης προδιαθέτει σε δυσκολίες σχέσεων και διακρίνεται σε αγχώδη, αποφευκτικό και αποδιοργανωμένο [Βλ. theoria-proskollisis-kai-eidi-desmoy και theoria-desmou-test]

Τώρα οι επιστήμονες το λένε "limerence"

 

" Έχω τόσα πολλά, και το αίσθημά μου για εκείνη τα κατασπαράζει όλα. Έχω τόσα πολλά και δίχως εκείνη όλα μου είναι τίποτα.

Το αίσθημά μου τα καταπίνει όλα. Χωρίς αυτήν όλα εκμηδενίζονται", έγραφε (το 1774) ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε στο μυθιστόρημα " Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου ",  που κυκλοφορεί και πάλι  στα ελληνικά  από τις εκδόσεις Άγρα  (πρώτη έκδοση το  1994). Στον έρωτα του για την  Σαρλότε Μπουφ, ο  Βέρθερος ξοδεύεται αδυνατώντας να προσαρμοστεί στην πραγματικότητα, μέχρις ότου, μοναχικός, πληγωμένος και παράφορος, γίνεται αυτόχειρας.

Πρόκειται για μια κατάσταση που περιγράφεται συχνά ως εμμονικός έρωτας, ένα πάθος από το οποίο δεν μπορούμε να απαλλαγούμε, μια συνθήκη κατά την οποία  ο άλλος άνθρωπος αντιπροσωπεύει και μονοπωλεί την προσδοκία και την ανάγκη να νιώσουμε επιτέλους  επαρκείς (good enough, "αρκετοί"), επιθυμητοί και ασφαλείς.

Σχεδόν δυόμισι αιώνες αργότερα, οι ψυχολόγοι χρησιμοποίησαν μια καινούργια (αμετάφραστη) λέξη, έναν νέο "όρο" για να περιγράψουν αυτήν τη συνθήκη: limerence*. Πρόκειται για κάτι που δεν είναι ακριβώς έρωτας, επιθυμία ή αγάπη, αλλά μια εμμονή που καταπίνει τα πάντα. Ο άλλος άνθρωπος γίνεται το κέντρο του εσωτερικού μας κόσμου. Τον εξιδανικεύουμε και τον σκεφτόμαστε διαρκώς. Μπροστά του νιώθουμε άγχος, αμηχανία ή/και σωματική ένταση. Η διάθεσή μας εξαρτάται υπερβολικά από τη συμπεριφορά του. Η παραμικρή ένδειξη ενδιαφέροντος μπορεί να μας γεμίσει ευφορία, ενώ η  αδιαφορία ή η απόσταση οδηγεί σε μια απόγνωση που μπορεί να μας διαλύσει. Υπάρχει έντονη ανάγκη να νιώσουμε μοναδικοί και αναντικατάστατοι για εκείνον (κάτι που δεν μας συμβαίνει με άλλους ανθρώπους). Φανταζόμαστε συχνά ότι το πάθος γίνεται αμοιβαίο, ενώ η αβεβαιότητα κάνει τα συναισθήματα ακόμη πιο δυνατά. 

Ο όρος "limerence" επινοήθηκε, κατά την δεκαετία του '70, από την Αμερικανίδα ψυχολόγο Ντόροθι Τένοβ (Dorothy Tennov), η οποία μελέτησε ανθρώπους με επίμονες, σχεδόν καταναγκαστικές σκέψεις γύρω από ένα πρόσωπο που επιθυμούσαν έντονα. Εκτός από εμμονή, το limerence χαρακτηρίζεται επίσης και από υπερανάλυση της παραμικρής αλληλεπίδρασης με το άλλο πρόσωπο, η οποία διακατέχεται από αβεβαιότητα**. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν αυτήν την εμπειρία ως μια μορφή συναισθηματικής εξάρτησης, όπου η καλή διάθεση εξαρτάται από μικρά σημάδια προσοχής, ενώ η καθημερινότητα περιστρέφεται γύρω από την προσδοκία μιας επαφής ή μιας επιβεβαίωσης.

Το limerence εμφανίζεται συχνότερα σε σχέσεις ασαφείς και ανολοκλήρωτες με άτομα χωρίς συναισθηματική ανταπόκριση (μη διαθέσιμα), καθώς η έλλειψη ξεκάθαρης ανταπόκρισης μπορεί να ενισχύσει ακόμη περισσότερο την προσκόλληση. Πολλές φορές μάλιστα, δεν αφορά τόσο τον πραγματικό άνθρωπο όσο την εικόνα που έχουμε δημιουργήσει γι' αυτόν. Σε μια τέτοια κατάσταση, οι αντιφάσεις, τα όρια και οι πραγματικές απαιτήσεις  του εξαρτημένου μένουν στο περιθώριο, ενώ κυριαρχεί η προσδοκία να συμβεί κάτι που θα μας "λυτρώσει" συναισθηματικά.      

Αυτή η συνθήκη μοιάζει τόσο σαγηνευτική γιατί ο εγκέφαλος φαίνεται να λειτουργεί σε μια διαρκή κατάσταση αναμονής της ανταμοιβής***. Μικρές στιγμές αποκτούν δυσανάλογη ένταση, ενώ η απόρριψη βιώνεται σχεδόν σωματικά. Αυτό δεν σημαίνει πως τα συναισθήματα είναι λιγότερο αληθινά, η ένταση τους όμως δεν σχετίζεται με την συναισθηματική οικειότητα ή την αγάπη.

Η ψυχολογία συνδέει το limerence με την ανασφάλεια που πηγάζει από έναν αγχώδη τύπο προσκόλλησης****. Πρόκειται για έναν τρόπο σύνδεσης που κυριαρχείται από έντονο φόβο απόρριψης και εγκατάλειψης. Έτσι, ακόμη και μικρά σημάδια ενδιαφέροντος μπορούν να αποκτήσουν τεράστια σημασία, ενώ η απόσταση και η αβεβαιότητα βιώνονται πολύ πιο έντονα. Το limerence συνδέεται επίσης με χαμηλή αυτοεκτίμηση και έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης, όπου ο άλλος άνθρωπος μοιάζει να ταυτίζεται με την προσδοκία να νιώσουμε επιτέλους επαρκείς, αρκετοί (good enough), επιθυμητοί, και τελικά ασφαλείς.

Τέτοιες εμπειρίες υπάρχουν στην λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, από τον Βέρθερο μέχρι τις σύγχρονες ρομαντικές σειρές, ίσως γιατί ο πολιτισμός μας παρουσιάζει συχνά την εμμονή ως απόδειξη "αληθινής" αγάπης και μεγάλου "έρωτα". Στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις όμως, το ζητούμενο δεν είναι αυτός καθεαυτός -ως πρόσωπο- ο άλλος. Όταν η εναγώνια αναζήτηση της χαμένης αυτοεκτίμησης ακολουθεί δρόμους που δεν οδηγούν πουθενά, η "συνταγή" δεν πετυχαίνει σχεδόν ποτέ. Η αγάπη δεν μπορεί να μοιάζει μόνο με αγωνία. Ο έρωτας δεν μπορεί να σημαίνει ότι χάνουμε τον εαυτό μας με τέτοιο δραματικό τρόπο. Και τελικά, ίσως η πιο δύσκολη πρόκληση σε όλη αυτή την ιστορία είναι να καταλάβουμε πότε επιθυμούμε πραγματικά έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, και πότε ζητάμε να βρούμε ΕΚΕΙΝΟ που ΕΜΕΙΣ έχουμε προβάλει επάνω του, έχοντας την γενναιότητα να το δούμε κατάματα και να το διαχειριστούμε. 

Με αφετηρία (αρχική πηγή) ένα άρθρο της Έφης Ζέρβα στην ΕΡΤnews, με τίτλο "Εμμονικός Έρωτας: Ένα πάθος από το οποίο δεν μπορούμε να απαλλαγούμε", και πληροφορίες από The Guardian [state], Psychology Today, health.clevelandclinic, BBC

Photo 1

Photo 2

Photo 3

Photo 4

Παραπομπές : 

* collins dictionary, wiktionary

https://www.scribd.com/document/810191139/Limerance-by-Dorothy

** psychologytoday, livingwithlimerence, simplypsychology, LIFO

*** Βλ. επίσης σχετικά με τη νευροβιολογία του εμμονικού έρωτα (με την ντοπαμίνη και τους άλλους νευροδιαβιβαστές που προκαλούν εξάρτηση ανάλογη με εκείνη των εθιστικών ουσιών): The Neuroscience of Limerence: Why It Feels Like a Drug  [και απόδοση στα Ελληνικά ΕΔΩ] 

**** hedepy, simplypsychology