Στο βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη* "Οι δωσίλογοι" (2023), παρακολουθούμε την πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία με τον κατακτητή στον νομό Αττικής, μέσα από τη μελέτη αρχείων που δημοσιοποιούνται πρώτη φορά. Όπως επισημαίνει ο ίδιος ο συγγραφέας, σε συνέντευξή του στο LIFO και την Αργυρώ Μποζώνη, τις δύσκολα πολιτικά εποχές τις πιάνει πρώτα η Λογοτεχνία και μετά το Θέατρο και ο Κινηματογράφος**. Η Ιστορία έρχεται πολύ αργότερα. Κι αυτό συμβαίνει όταν συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις: Πρώτον πρέπει να υπάρχει ικανή χρονική απόσταση. Δεύτερον πρέπει να υπάρχει ένα κάποιο κλίμα δημοκρατίας, τόσο στο πανεπιστήμιο όσο και στην κοινωνία, ούτως ώστε να ανοίξουν αρχεία, χωρίς τα οποία οι ιστορικοί δεν μπορούν να ερευνήσουν τα γεγονότα. Τα αρχεία όμως, ακόμα και αν είναι ανοιχτά, πολλές φορές είναι πολυδιασπασμένα και θέλει κόπο για να εντοπίσεις τα κομμάτια τους. Λόγω μάλιστα απουσίας αρχειακής κουλτούρας, πολλά από αυτά έχουν καταστραφεί, καθώς δεν αξιολογήθηκαν και πετάχτηκαν. Στην περίπτωση των δωσίλογων, εκτός των άλλων, υπάρχει και η εσκεμμένη προσπάθεια καταστροφής, προκειμένου να καταστραφούν τα ίχνη της συνεργασίας με τον κατακτητή, καθώς αυτοί που συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς έμειναν στον κρατικό μηχανισμό για χρόνια. Μεταπολεμικά, δεν έγινε ποτέ εκκαθάριση, οπότε κάποιοι άνθρωποι (που δεν ήταν απαραίτητα πολύ ψηλά στον μηχανισμό) φρόντισαν να καταστρέψουν τα τεκμήρια.
"Οι υπηρεσίες και τα σώματα ασφαλείας είναι οι προκάτοχοι της ΕΥΠ. Με αποφάσεις του εκάστοτε υπουργού Εσωτερικών, τα αρχεία τους διαρκώς έκλειναν. Άνοιξαν για λίγο, επί υπουργίας Πανούση και στη συνέχεια Τόσκα, και τότε κατάφερα να μπω", λέει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.
Δωσίλογος δεν είναι μόνο ο κουκουλοφόρος, ο καταδότης και ο χαφιές που μπορούμε να δούμε στον κινηματογράφο. Δεν είναι μόνο κάποιος που λαμβάνει ως αντάλλαγμα έναν τενεκέ λάδι, αλλά κάτι πολύ πιο ευρύ. Φαίνεται ότι το φαινόμενο είχε αρχίσει πολύ πριν την Κατοχή. Ήδη από τη δεκαετία του '30 παρατηρείται μια γερμανική οικονομική εισβολή στα Βαλκάνια, και αυτό έχει ως συνέπεια ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων να συνδεθεί με το γερμανικό κεφάλαιο και την γερμανική οικονομία. Όταν οι Γερμανοί μπήκαν στη χώρα μας και την κατέλαβαν, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους ήταν τα "έμπιστα πρόσωπα". Αυτό το συναντάμε και στα πρακτικά των μεταπολεμικών δικών. Βλέπουμε λοιπόν ότι, σε επίπεδο οικονομικής συνεργασίας, έχουμε πράγματα που μας συνδέουν με το προπολεμικό παρελθόν.
Σε επίπεδο συνεργασίας των Σωμάτων Ασφαλείας, η Ελληνική Χωροφυλακή είχε μπολιαστεί με τον αντικομμουνισμό από τα τέλη της δεκαετίας του '20. Ο πρώτος αμιγώς αντικομμουνιστικός νόμος, το περίφημο Ιδιώνυμο το 1929, είχε ανοίξει την διαδικασία θωράκισης του αστικού κράτους απέναντι στον κίνδυνο του κομμουνισμού. Μέσα στα χρόνια της Κατοχής, οι άνθρωποι αυτοί θεώρησαν ότι συνεχίζουν απλώς το έργο που έκαναν και πριν, χωρίς να εξετάσουν ότι τα δεδομένα είχαν αλλάξει και βρισκόμασταν πλέον κάτω από ξένη στρατιωτική κατοχή.
Τα τάγματα ασφαλείας δεν έχουν καμία σχέση με την τήρηση της τάξης. Δεν διώκουν τους ποινικούς αλλά κυνηγούν το "πολιτικό έγκλημα", που τότε ήταν η αντιστασιακή δράση, η οποία ερχόταν σχεδόν αποκλειστικά από τις ΕΑΜικές οργανώσεις. Οπότε, τα Τάγματα Ασφαλείας, τον τελευταίο και με διαφορά πιο αιματηρό χρόνο της Κατοχής, πρωταγωνιστούν στις επιχειρήσεις στρατιωτικού και αστυνομικού τύπου που γίνονταν εναντίον των χαρακτηριζόμενων ως ΕΑΜικών συνοικιών, δηλαδή σε περιοχές όπου κατοικούσαν κυρίως οι πρόσφυγες του '22, όπως η Κοκκινιά, η Καισαριανή, η Καλλιθέα, το Περιστέρι, ο Βύρωνας. Εκεί γίνονται και τα μεγάλα μπλόκα της Κατοχής.
Οι ελληνικές δυνάμεις ασφαλείας πρωτοστατούν σε μπλόκα, εφόδους και έρευνες σε σπίτια, γι’ αυτό και ο συγγραφέας του βιβλίου εισάγει τον καινούργιο όρο "Ελληνική Στρατιωτική Κατοχή", ταυτόχρονα με την Γερμανική.
"Ξεκινώντας την έρευνά μου πριν από είκοσι χρόνια", λέει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "συνάντησα πολλούς ανθρώπους, που δεν είναι πια στη ζωή, οι οποίοι, μιλώντας για την "Κατοχή", στο μυαλό τους δεν είχαν τόσο τους Γερμανούς όσο τα Τάγματα Ασφαλείας και τη Χωροφυλακή".
Τελικά οι δωσίλογοι δεν είναι μια μικρή μειοψηφία, αλλά ένα φαινόμενο πολύ πιο ευρύ. Και αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η ένταση, η σφοδρότητα και το απίστευτο μίσος που είχαν. Το πολύ δύσκολο κεφάλαιο είναι αυτό των βασανιστηρίων που έκανε η Ελληνική Ασφάλεια ή η Χωροφυλακή. Όταν συνελάμβαναν αντιστασιακούς (γυναίκες ή άντρες), ακολουθούνταν ένα σαδιστικό τελετουργικό θανάτου. Οι Γερμανοί, για να αποσπάσουν ομολογίες, βασάνιζαν για πολύ καιρό τα θύματά τους, όσα δεν "έσπαγαν". Τα θύματα όμως της Ειδικής Ασφάλειας πεθαίνουν ή την ημέρα της σύλληψης ή την επομένη -απλώς τους σκοτώνουν. Υπάρχουν ιατροδικαστικές εκθέσεις όπου βλέπει κανείς τι υφίστατο το σώμα πριν πεθάνει. Αυτό δεν έχει να κάνει με την απόσπαση της πληροφορίας αλλά με έναν καθαρό σαδισμό, στο πλαίσιο του μίσους.
Για λόγους επιβίωσης, πολλοί άνθρωποι εντάχθηκαν ακόμα και απευθείας στις γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας, αστυνομίας και κατασκοπείας της Βέρμαχτ και των Ες-Ες. Ανάμεσα τους, υπάρχουν αρκετοί Έλληνες ως διερμηνείς, καταδότες, ακόμα και βασανιστές. Στόχος τους ήταν να καταδίδουν άτομα, αποκομίζοντας οικονομικό όφελος. Υπήρξαν και άνθρωποι που μπήκαν αναγκαστικά. Κάποιος, ας πούμε, που γνώριζε γερμανικά και εργαζόταν απλώς εκεί, δεν ήταν απαραίτητα συνεργάτης τους. Κάποιοι κατάφεραν να γλιτώσουν και κόσμο. Οπότε, θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στο πώς χειριζόμαστε το θέμα. Υπήρχαν και άνθρωποι που πέρασαν στην απέναντι πλευρά μέσα από τα δίχτυα της μαύρης αγοράς, και έτσι στρατολογήθηκαν στις γερμανικές ή ιταλικές υπηρεσίες. Είναι αρκετοί οι τρόποι, χωρίς να εξαιρούνται και ζητήματα προσωπικά –κάτι που συμβαίνει περισσότερο στην επαρχία. Πάντως, και οι τρεις κατοχικές κυβερνήσεις συνεργασίας δημιούργησαν ένα τεράστιο πλαίσιο ανομίας, κι αυτό έδωσε το κίνητρο να συνεργαστεί κάποιος με τους Γερμανούς, καθώς ήξερε πως, ό,τι και να έκανε, δεν θα λογοδοτούσε πουθενά.
Ως προς την απόδοση δικαιοσύνης, έχουμε μια πολύ καλή έρευνα του Δημήτρη Κουσουρή, σχετικά με το πώς χρησιμοποιήθηκε η δικαστική εξουσία από το ελληνικό κράτος για να αντιστρέψει πλήρως την πραγματικότητα, να ποινικοποιήσει την αντιστασιακή δράση και να αποποινικοποιήσει, να απαλλάξει και να αθωώσει αυτούς που συνεργάστηκαν με τους κατακτητές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Αθηναίοι και οι Αθηναίες εκείνης της εποχής αποκαλούσαν αυτά τα ειδικά δικαστήρια που έγιναν για τους δωσίλογους, "αθωοδικεία".
Οι απαλλαγές ήταν μαζικές. Αρχικά, υπάρχουν απαλλακτικά βουλεύματα γι’ αυτούς που είχαν οικονομικές σχέσεις με τους Γερμανούς, οπότε κάποιες υποθέσεις δεν έφτασαν στα δικαστήρια – αυτό ήταν το πρώτο φίλτρο. Σε μια δεύτερη φάση, όσοι έφτασαν στα δικαστήρια αθωώθηκαν, και αυτοί οι λίγοι που καταδικάστηκαν πήραν χάρη από αντίστοιχα συμβούλια ή τον βασιλιά. Αυτό που προκύπτει από την έρευνα είναι ότι, στα δύο μεγαλύτερα δικαστήρια της χώρας, Αθηνών και Πειραιά, ως συνεργάτες των Ες-Ες έχουμε μόνο δύο εκτελεσμένους, που δεν ήταν καν ψηλά στην ιεραρχία.
Αν και ο δωσιλογισμός είναι ένα φαινόμενο πανευρωπαϊκό, στην Ελλάδα συνέβη με τον πιο ακραίο τρόπο. Είχαμε ατιμωρησία***των συνεργατών, και κυνηγητό των αντιστασιακών με μακροχρόνιες διώξεις. Όλη η Ευρώπη έπρεπε να ανασυγκροτηθεί πολύ γρήγορα, οπότε οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις επέλεξαν να κρύψουν τις πληγές, για να ανοίξει η μεταπολεμική σελίδα μιας ειρηνικής Ευρώπης. Αν προσπαθούσαν να αποδώσουν δικαιοσύνη διεξοδικά, αυτό θα τράβαγε πολύ, όχι μόνο στις αίθουσες των δικαστηρίων αλλά και στις κοινωνίες, οι οποίες θα ταλανίζονταν για χρόνια από αυτό το ζήτημα. Υπήρξαν κάποιες παραδειγματικές τιμωρίες δωσίλογων, αλλά όλα αυτά τα ζητήματα έκλεισαν στα γρήγορα.
Τώρα είμαστε σε μια εποχή που μπορούμε να τα εξετάσουμε όλα αυτά ψύχραιμα, να βγούμε από τη λήθη και να κοιτάξουμε το τραύμα. Κι αυτό συμβαίνει γιατί έχει περάσει ένα μεγάλο διάστημα, ογδόντα χρόνια πλέον, και συγχρόνως αυτό το παρελθόν είναι δικό μας. Αυτό το παρελθόν είναι όσα έζησαν οι πατεράδες και οι μανάδες, οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, άρα το ζητούμενο είναι πρώτα να το κατανοήσουμε... Τα ερωτήματα βοηθούν, όχι οι βεβαιότητες, και είναι σημαντικό να έχουμε ανοιχτό μυαλό όταν προσεγγίζουμε τα γεγονότα. Ο πιο σωστός τρόπος είναι να σταθούμε έντιμα απέναντι στο παρελθόν και να το δούμε κατάματα. Το τραύμα, για να επουλωθεί, πρέπει να εκλογικευθεί, ούτως ώστε να μπορέσουμε να ζήσουμε με αυτό και να προχωρήσουμε.
Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, αν θέλουμε να αφηγηθούμε την ιστορία των κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων που
εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, αφετηρία μας δεν μπορεί να είναι η περίοδος της Κατοχής, αλλά εκείνη της δικτατορίας της
4ης Αυγούστου 1936, που επιβλήθηκε από τον
Ιωάννη Μεταξά με την υποστήριξη του
βασιλιά.
Διότι οι 157 από τους 200 εκτελεσμένους την 1η Μαϊου 1994 στην Καισαριανή, ήταν κομμουνιστές προπολεμικοί πολιτικοί κρατούμενοι, οι οποίοι είχαν συλληφθεί από τις αρχές ασφαλείας του δικτατορικού καθεστώτος του Ιωάννη Μεταξά, την περίοδο 1936–1939, και είχαν παραδοθεί από τις ελληνικές αρχές στα γερμανικά στρατεύματα, όταν αυτά εισέβαλαν στη χώρα, τον Απρίλιο του 1941. Και μετά την κατάληψη της χώρας από τους Γερμανούς και τους συμμάχους τους όμως, η διοίκηση των χώρων κράτησης των κομμουνιστών παρέμεινε στα χέρια της Ελληνικής Χωροφυλακής. Με άλλα λόγια, αυτοί οι άνθρωποι ήταν πρωτίστως θύματα του αντικομμουνιστικού ελληνικού κράτους και δευτερευόντως των Γερμανών κατακτητών.
Εκτός από τους 157 προπολεμικούς κομμουνιστές, μεταξύ των εκτελεσμένων της Πρωτομαγιάς του 1944 υπήρχαν και τουλάχιστον 22 μέλη του ΕΑΜ που είχαν συλληφθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής από την Ελληνική Χωροφυλακή, η οποία τα παρέδωσε στους Γερμανούς προς εκτέλεση.
.png)
.png)
.png)
