Με περισσότερες από 400.000 θανατώσεις σε χιλιάδες εκτροφές, και με διασπορά στη μισή Ελλάδα, σε διάστημα μόλις 15 μηνών, η αντιμετώπιση της ευλογιάς των προβάτων με μέτρα βιοασφάλειας και ΜΟΝΟ, αποδεικνύεται όχι απλά αποτυχημένη αλλά και επικίνδυνη.
Πολύ περισσότερο όταν πραγματικά μέτρα βιοασφάλειας δεν εφαρμόζονται, με κύριο υπαίτιο το κράτος, εξαιτίας των γνωστών χρόνιων και σκόπιμων καταστρεπτικών πολιτικών του (προσωπικό, εργαστήρια, υλικά κλπ).
Επιπρόσθετα, γνωρίζουμε ότι έχουμε να κάνουμε με έναν εξαιρετικά δύσκολο ιό, με εξάμηνη αντοχή σε ξηρό περιβάλλον, και μεταδιδόμενο με όλους τους τρόπους, με ό,τι περπατάει, κυλάει και πετάει, των εντόμων συμπεριλαμβανομένων.
Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, βλέπετε πιθανό να αναχαιτιστεί η ευλογιά με τα επιβαλλόμενα από το ΥπΑΑΤ μέτρα δήθεν βιοασφάλειας; Ούτε στο "δικό του" Ινστιτούτο Γιαννιτσών δεν αναχαιτίστηκε. Ξεφεύγει του παρόντος να διατυπώσουμε τις δεκάδες περιπτώσεις όπου τα μέτρα της λεγόμενης βιοασφάλειας δεν τηρούνται από τους ίδιους τους εξαγγέλλοντες.
Πόσος ακόμα χρόνος και πόσες ακόμα θανατώσεις υγιών ζώων θα χρειαστούν;
Χωρίς τη δημιουργία τείχους προστασίας γύρω από τις εστίες, που παραμένουν εστίες επί μήνες μετά τη θανάτωση, είναι αδύνατο να σπάσουμε την αλυσίδα μετάδοσης της ευλογιάς. Και χωρίς τη χρήση ΕΜΒΟΛΙΩΝ είναι αδύνατον να πετύχουμε "νεκρές ζώνες" γύρω από τις εστίες. Φυσικά δεν ανακαλύπτουμε τον τροχό με αυτό. Είναι η εμπειρία που μας κληροδότησαν οι συνάδελφοί μας αντιμετωπίζοντας προγενέστερες επιζωοτίες, με τις πλέον ελάχιστες απώλειες ζωικού κεφαλαίου και με τεχνολογία του προηγούμενου αιώνα. Για παράδειγμα, σε 12 επιζωοτίες, κατά την τριακονταετία 1956-1976, είχαμε μόλις 14.198 θανάτους.
Η σημερινή πολιτική του ΥπΑΑΤ οδήγησε τους κτηνοτρόφους στη λογική: "ο σώζων εαυτόν σωθήτω". Γνωρίζουμε όλοι ότι είναι "με την σύριγγα στο χέρι", ενώ οι κερδοσκόποι τρίβουν τα χέρια τους. Τι πιο λογικό, όταν η απειλή ολικής καταστροφής τους είναι στην αυλόπορτά τους; Η πραγματικότητα είναι ότι, "ο κόσμος τόχει τούμπανο", και το διεφθαρμένο και κουτοπόνηρο υπουργείο "κρυφό καμάρι". Αν η ευλογιά με τους παράνομους εμβολισμούς αναχαιτιστεί, θα μας πει ότι πέτυχε η πολιτική του. Αν όχι, θα πει ότι τα εμβόλια διασπείρουν την ασθένεια.
Η διορισθείσα από τον Τσιάρα Επιστημονική Επιτροπή αντιτάσσεται στον εμβολιασμό με κύριο επιχείρημα τη "φέτα", δηλαδή ένα έωλο εμπορικό, και όχι επιστημονικό επιχείρημα. Αυτό, στην ουσία, είναι ομολογία ότι αποτελεί το μακρύ χέρι του ΥπΑΑΤ. Αλήθεια, ας μας πούν, από το "μολυσμένο" από ευλογιά γάλα 400.000 προβάτων πόσοι τόνοι φέτας παρήχθησαν και που πήγαν; Η χώρα, μετά από ενάμιση χρόνο ευλογιάς, είναι ή δεν είναι ενδημική;
Συνάδελφοι κτηνίατροι του Δημοσίου,
Μη γίνεστε συναυτουργοί σε ένα ακόμα εν εξελίξει έγκλημα του κράτους κατά της κτηνοτροφίας, με τις μαζικές θανατώσεις υγιών ζώων. Απαιτήστε εδώ και τώρα τον εμβολιασμό περιμετρικά των εστιών, συντεταγμένα, και με δωρεάν και ασφαλή εμβόλια, για να σπάσουμε την αλυσίδα μετάδοσης.
Είναι η ώρα των αποφάσεων. Η λογική του "εκτελώ εντολές" και τα "ήξεις αφήξεις" δεν συνάδουν με την επιστημονική σας υπόσταση. Ή τάσσεστε τεκμηριωμένα υπέρ των εμβολιασμών, ή γίνεστε εκτελεστικά όργανα των ολετήρων της κτηνοτροφίας.
Σύμφωνα με μια σύγχρονη πολιτική θεωρία, υπάρχει ένα "παράθυρο", το οποίο πλαισιώνει ένα φάσμα απόψεων και ιδεών που μπορούν να τεθούν σε μια συζήτηση, και να υιοθετηθούν από ένα σύστημα αναζήτησης, έναν τρόπο σκέψης, ένα πρόσωπο, μια ομάδα ανθρώπων ή ένα ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, σε μια δεδομένη χρονική στιγμή.
Η θεωρία αυτή ονομάστηκε "Παράθυρο του Όβερτον" (Overton Window), αναπτύχθηκε κατά την δεκαετία του 1990 από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Joseph Overton (1960 - 2003), και αναφέρεται στο εκάστοτε πλαίσιο που ορίζει ένα πεδίο σκέψης, και θέτει ένα όριο πέρα από το οποίο η οποιαδήποτε ιδέα δεν μπορεί να είναι συζητήσιμη, και η οποιαδήποτε πρόταση όχι μόνο δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, αλλά δεν συμπεριλαμβάνεται καν στο ρεπερτόριο των πιθανών επιλογών (είναι unthinkable, δηλαδή αδιανόητη).
Αυτό το πλαίσιο δεν είναι στατικό αλλά μετακινούμενο, και διευρύνεται ή στενεύει, ανάλογα με τις κοινωνικές ή ατομικές προκαταλήψεις, τις κοινωνικές ή ατομικές αξίες, τις (ιστορικές, κοινωνικές και ατομικές) εμπειρίες, και την ηθική.
Μια ιδέα που βρίσκεται έξω από τα όρια που ορίζονται από το "παράθυρο", μπορεί σταδιακά να μετατοπιστεί μέσα σ' αυτά και να "κανονικοποιηθεί", ακολουθώντας μια συγκεκριμένη πορεία, που ξεκινά από το αδιανόητο και φτάνει μέχρι το ριζοσπαστικό, το δημοφιλές και το (πολιτικά, νομικά, κοινωνικά και ατομικά) κατοχυρωμένο.
Αρχικά, αυτή η θεωρία δημιουργήθηκε για πολιτικούς σκοπούς, προκειμένου να ορίσει το πλαίσιο, μέσα στο οποίο ένας πολιτικός συμφέρει να υποστηρίξει τις θέσεις του χωρίς να χάσει την υποστήριξη των ψηφοφόρων του, προσφέρεται όμως και για την κατανόηση πολλών συνθηκών της πολιτικής, κοινωνικής και ψυχολογικής ζωής.
Στην Ελλάδα σήμερα, μπροστά στην σφαγή των δικών τους αμνών, βοσκοί και κτηνοτρόφοι με παραδοσιακές οικογενειακές μονάδες, θρηνούν. Εξ αιτίας της επιδημίας ευλογιάς που έχει ξεσπάσει στην χώρα μας από τον Αύγουστο του 2024, έχουν ήδη χαθεί πάρα πολλά αιγοπρόβατα (450.233 μέχρι σήμερα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΥΠΑΑΤ). Μαζί τους κινδυνεύουν να χαθούν, όχι μονάχα τα μονοπάτια των βουνών που αγαπήσαμε, αλλά και τα χωράφια με το τριφύλλι, το καλαμπόκι και το σιτάρι ενώ, στην Ελλάδα, απειλείται πλέον η πρωτογενής παραγωγή στο σύνολό της.
Εύλογα λοιπόν αναρωτιέται κανείς: θα μπορούσε αυτή η ολικήκαταστροφή να προκύπτει από κάποιο οργανωμένο σχέδιο; Μήπως πρόκειται για σκόπιμη πολιτική (ελληνική ή/και ξένη), προκειμένου να εξοντωθούν οι μικροί παραγωγοί, και να επικρατήσουν οι μεγάλες βιομηχανίες γάλακτος και κρέατος που εισάγουν πρώτη ύλη από τρίτες χώρες; Μήπως θέλουν να εκτοπίσουν τα πρόβατα για να γεμίσουν τα βουνά με ανεμογεννήτριες και τους κάμπους με φωτοβολταϊκά, ή μήπως τέτοιου είδους ερωτήματα προωθούνται μέσα από διάφορες θεωρίες συνωμοσίας; Δυστυχώς, μια σειρά απαντήσεων σε επιμέρους ερωτήματα* συνηγορούν με εκείνους που μιλούν για οργανωμένοσχέδιο καταστροφής της ελληνικής κτηνοτροφίας.
Επειδή καλό θα ήταν να μην (κάνουμε πως) ξεχνάμε την ιστορία μας, καθώς, στην Ελλάδα, η ευλογιά δεν είναι καινούργιο νόσημα, το πρώτο ερώτημα που έρχεται στο μυαλό είναι γιατί, όταν διαπιστώθηκαν τα πρώτα κρούσματα, δεν έγιναν εμβολιασμοί, όπως γινόταν παλιά (και όπως γίνεται σε άλλες χώρες, εδώ και χρόνια, πχ Τουρκία και Βουλγαρία). Μέχρι και την δεκαετία του '90, εμβόλιο ευλογιάς γινόταν και στην Ελλάδα**, με πολύ καλά αποτελέσματα. Οι εμβολιασμοί πραγματοποιούνταν σε ακτίνα 10 χιλιομέτρων γύρω από τις προσβεβλημένες εκτροφές, τα ζώα των οποίων θανατώνονταν. Αυτή η πρακτική είχε ως αποτέλεσμα τον έγκαιρο και αποτελεσματικό έλεγχο της νόσου, με ελάχιστα κρούσματα και εστίες, έτσι ώστε, τελικά, η ευλογιά να μην ενδημεί στη χώρα. Για παράδειγμα, κατά την επιζωοτία του 1988, θανατώθηκαν μόλις 500 ζώα από 7 εκτροφές, ενώ εμβολιάστηκαν 50.000 πρόβατα.
Είναι αλήθεια ότι, προκειμένου για τα ζώα τα οποία μάθαμε να αντιμετωπίζουμε ως "παραγωγικά", πολύ σπάνια υπάρχει έλεος. Προκειμένου για ζώα τα οποία συνηθίσαμε να αποκαλούμε "livestock" και για την αποτροπή εξάπλωσης μιας μη ενδημικής "εξωτικής" νόσου, οι αρμόδιες υπηρεσίες της Ε.Ε. συνιστούν, μεταξύ άλλων, και την μέθοδο της μαζικής εκρίζωσης (stamping out). Η διαδικασία (θα έπρεπε να) πραγματοποιείται ΑΜΕΣΩΣ μετά την διάγνωση, και περιλαμβάνει την ανώδυνη (με "ανθρωπιστικό τρόπο") θανάτωση όλων των ζώων της προσβεβλημένα εκτροφής, την απομάκρυνση και διαχείριση των πτωμάτων με τρόπο ασφαλή, και την αποτελεσματική απολύμανση των μολυσμένων χώρων.
Αν και όχι ακριβώς όπως θα έπρεπε [...], αυτή η στρατηγική εφαρμόστηκε και τώρα, όταν όμως η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο και εκατοντάδες χιλιάδες ζώα οδηγήθηκαν στον θάνατο χωρίς να αναχαιτιστεί η εξάπλωση, οι ίδιες οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες και ο αρμόδιος Επίτροποςγια την Υγεία και την Καλή Μεταχείριση των Ζώων, Oliver Varhelyi (Όλιβερ Βαρχέλι) συνέστησαν στον υπουργό του ΥΠΠΑΤ, Κώστα Τσιάρα, να ξεκινήσει επειγόντως πρόγραμμα εμβολιασμού με συνδρομή της Ε.Ε. Εκείνος όμως αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι η χώρα θα έμπαινε σε "καθεστώς ενδημικής νόσου", και δεν θα μπορούσε να εξάγει φέτα. Έτσι φτάσαμε (μέχρι στιγμής) να εξαφανίσουμε σχεδόν μισό εκατομμύριο αιγοπρόβατα.
Παράλληλα με τους προβληματισμούς σχετικά με την φέτα, υποστηρίχτηκε και διαδόθηκε ότι εμβόλιο για την ευλογιά "δεν υπάρχει". Υποστηρίχτηκε και διαδόθηκε επίσης πως το εμβόλιο*** "δεν αποτελεί απλή ή αυτονόητη λύση", πάρα το γεγονός ότι είναι δοκιμασμένο, ασφαλές, χωρίς παρενέργειες, και με πάρα πολύκαλήαποτελεσματικότητα. (έως και 100%). Σταματά την εξάπλωση, προσφέρει ανοσία που διαρκεί τουλάχιστον ένα έτος, και χρησιμοποιείται, εδώ και πάρα πολλά χρόνια, σε διάφορες χώρες.Η άποψη ότι δεν μπορούν να διαχωριστούν τα εμβολιασμένα από τα άρρωστα ζώα είναι ξεπερασμένη, δεδομένου ότι οι σύγχρονες μοριακές τεχνικές επιτρέπουν άμεση διάκριση.
Πολύ πρόσφατα, ένας σοφός τσέλιγκας ακούστηκε να λέει ότι "η προβατίνα είναι ζώο θυσίας", γιατί είναι προορισμένη να προσφέρει (γάλα, αρνιά και επιδοτήσεις), ακόμα και πεθαμένη προσφέρει, "δίνει"... Ακούγοντας τον συγκεκριμένο άνθρωπο, αν δεν ήσουν άνοιωθος, καταλάβαινες πως εννοούσε ότι, όταν κάποιος θυσιάζεται για σένα, αξίζει τουλάχιστον μια στάλα έλεος, αν όχι ευγνωμοσύνη και σεβασμό. Όταν κάποια από τα πρόβατα του συγκεκριμένου ανθρώπου αρρώστησαν, εκείνος τα τάισε ρυζόκρεμα στο στόμα, τα φρόντισε, τα γιατροπόρεψε και, όταν το κοπάδι στάθηκε και πάλι στα πόδια του, ακμαίο και δυνατό, ήρθαν οι "επιστήμονες" και του τα πήραν.
Τα πρόβατα είναι "ζώα θυσίας", όμως αυτά που θάφτηκαν όπως - όπως στα χωράφια και στα μαντριά, δεν πρόκειται να θρέψουν κανέναν. Ο φρικτός τρόπος με τον οποίο ξεψύχησαν δεν έχει καμία σχέση με τις προδιαγραφές καλής μεταχείρισης που ορίζονται από την Ε.Ε, και δεν συνιστά, σε καμία περίπτωση, "ευθανασία". Η θανάτωση δεν έγινε για λόγους ιατρικούς. Αιτιολογική θεραπεία για την ευλογιά των αιγοπροβάτων δεν είναι υπάρχει, υπάρχουν όμως πολλές περιπτώσεις αυτοΐασης. Το ποσοστό θνητότητας είναι πολύ χαμηλότερο για τις αυτόχθονες φυλές προβάτων, ενώ οι κατσίκες νοσούν ηπιότερα ή καθόλου. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας των Ζώων (WOHA), τα άτομα που έχουν αναρρώσει δεν μεταδίδουν τον ιό, ενώ αποκτούν ισόβια ανοσία. Όμως, σύμφωνα με τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς για την εκρίζωση ("stamping out"), ακόμη και ένα άρρωστο πρόβατο αν βρεθεί, ολόκληρο το κοπάδι θανατώνεται μαζί του και, παρά το ότι τα ζώα που ιάθηκαν δεν διασπείρουν τον ιό, η εξόντωση είναι ολική για να "σπάσει" ο κύκλος της μετάδοσης.
Σύμφωνα με την επίσημη επιστημονική άποψη, η νόσος δεν μεταδίδεται στονάνθρωπο, και η κατανάλωση κρέατος ή γάλατος από μολυσμένο ζώο δεν είναι επικίνδυνη. Συνεπώς, η θανάτωση των κοπαδιών δεν γίνεται για λόγους δημόσιας υγείας (που σχετίζονται με τον άνθρωπο), ούτε για λόγους "ευθανασίας" (που σχετίζονται με τα ζώα), αλλά για λόγους καθαρά οικονομικούς που σχετίζονται με το "ζωικό κεφάλαιο". Η ευλογιά είναι νόσημα είναι υποχρεωτικής δήλωσης, δεδομένου όμως ότι ο ιός είναι ανθεκτικός στο περιβάλλον για μεγάλο χρονικό διάστημα, η εκρίζωση επιτυγχάνεται πολύ δύσκολα. Η μετάδοση μπορεί να γίνει και με έμμεσους τρόπους (έντομα, πουλιά, άνθρωποι, αντικείμενα και άλλοι μηχανικοί φορείς), γι' αυτό και η νόσος μπορεί να εξαπλωθεί πολύ εύκολα.
Βεβαίως, η επιλογή της καθολικής σφαγής ολόκληρων κοπαδιών έχει χαρακτήρα σύστασης και δεν μπορεί να επιβληθεί ως νόμος. Συνεπώς, αν η Ελλάδα ήθελε, θα μπορούσε να ζητήσει εφαρμογή προγράμματος εμβολιασμού κατά παρέκκλιση. Και αυτό ακριβώς της προτάθηκε από τις Βρυξέλλες, όπως αποκάλυψε (φέρνοντας στο φως της δημοσιότητας τα σχετικά έγγραφα) ο ερευνητικός ιστότοποςwearesolomon. Το υπουργείο όμως, απέρριψε την πρόταση, χωρίς καμία πειστική δικαιολογία, όπως δε -μεταξύ άλλων- φημολογείται, η μαζική θανάτωσηευνοεί και την κάλυψη του σκανδάλου στον ΟΠΕΚΕΠΕ. Κι' αυτό γιατί, μέσα στην όλη σύγχιση, θα μπορούσαν να "θανατωθούν" και μερικά από τα πρόβατα - φαντάσματα που δηλώθηκαν και επιδοτήθηκαν, καθώς τα εμβόλια που θα έδινε η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μετρημένα.
Ανάλογη μαζική σφαγή, αν και σε πολύ μικρότερη κλίμακα, έγινε και στην Γαλλία, με τα την οζώδη δερματίτιδα των βοοειδών. Το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η πρωτογενής παραγωγή δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Μήπως λοιπόν, επειδή όλη αυτή η ιστορία φαίνεται (και είναι) παράλογη, συμβαίνει και κάτι χειρότερο που δεν αντιλαμβανόμαστε;
Τα ζώα που σφάζονται, θάβονται και δεν δίνονται προς κατανάλωση. Στο σημείο αυτό, θα μπορούσε να θεωρήσει κανείς πως το ζήτημα σχετίζεται με τον κίνδυνο διασποράς του ιού. Πράγματι, κανόνας της Ε.Ε απαγορεύει την εμπορική εκμετάλλευση κρέατος που προέρχεται από ζώο (αποδεδειγμένα ή δυνητικά) μολυσμένο με νόσο υποχρεωτικής εκρίζωσης.
Όμως, στην Ελλάδα, τα σκοτωμένα πρόβατα, αντί να κατευθυνθούν σε καύση ή υγειονομική ταφή, θάβονται πρόχειρα δίπλα στις στάνες και θέτουν σε κίνδυνο το περιβάλλον, μολύνοντας και τον υδροφόρο ορίζοντα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η ασθένεια εξακολουθεί να μεταδίδεται, τα κρούσματα να αυξάνονται, και η σφαγή να επεκτείνεται μέχρι τελικής πτώσεως.
Καθώς φαίνεται, η σταδιακή αποδυνάμωση του κλάδου της αγροτοκτηνοτροφίας αποτελεί στρατηγικήπου οδηγεί σε μια νέα εποχή βιομηχανοποιημένης εκτροφής,μεταλλαγμένων, συνθετικού κρέατος και εντομοφαγίας. Αυτό, οι άμεσα ενδιαφερόμενοι αγρότες και κτηνοτρόφοι έχουν αρχίσει να το αντιλαμβάνονται, εξ ου και οι πρωτοφανείς κινητοποιήσεις στην Ελλάδα, οι διαδηλώσεις στη Γαλλία και το άγριο ξέσπασμα στην ίδια την έδρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Ειδικά σε ό,τι αφορά στο ευρωπαϊκό "ζωικό κεφάλαιο", η αντιμετώπιση δεν γίνεται τόσο με ιατρικά όσο με καθαράοικονομικά κριτήρια, και είναι ισοπεδωτική: ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΕΝΑ κρούσμα εξωτικού (δηλαδή μη ενδημικού) νοσήματος αν βρεθεί σε μια εκτροφή, επιβάλλεται η άμεση θανάτωση ολόκληρου του κοπαδιού, ακόμη και αν το νόσημα αυτό δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο, δεν αποτελεί κίνδυνο για την δημόσια υγεία, και μπορεί να προληφθεί με εμβόλιο. "Stamping out" σημαίνει ριζική απαλλαγή, ολική εξάλειψη.
Τελικά, ποιος μπορεί να ωφεληθεί, αν οι Ευρωπαίοι (και οι Έλληνες) κτηνοτρόφοι χάσουν τα ζώα τους; Μήπως αυτοί που εισάγουν κρέατα και γαλακτοκομικά από τρίτες χώρες; Η εμπορικήσυμφωνία Mercosur**** είναι υπό συζήτηση, αν και η υπογραφή της, μπροστά στις οργισμένες αντιδράσεις των αγροτών, μετατέθηκε για τον επόμενο μήνα. Η φιλοσοφία αυτής της εμπορικής σύμπραξης με χώρες της Λατινικής Αμερικής συνοψίζεται στο εξής: "σας δίνουμε αυτοκίνητα για να μας δώσετε κρέας". Είναι δηλαδή ένα είδος ανταλλαγής ευρωπαϊκών προϊόντων υψηλής τεχνολογίας με φθηνά αλλά αμφιβόλου ποιότητας τρόφιμα αναπτυσσόμενων χωρών, που θα ανταγωνιστεί τους Ευρωπαίους παραγωγούς, μεταξύ των οποίων οι Έλληνες.
Εντωμεταξύ, στην Ελλάδα, γαλακτοβιομήχανοι φέρνουν μεγάλες ποσότητες γάλακτος από γειτονικές χώρες, εξασφαλίζοντας όχι μόνο επάρκεια αλλά και αυξημένες ποσότητες στην αγορά.
Εντεταλμένη διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας έστησε μονάδα εκτροφής εντόμων για παρασκευή αλεύρων, στο Πήλιο. Όπως η ίδια εξηγεί, η "φάρμα" δεν θα παράγει μόνο τροφές και λιχουδιές για κατοικίδια, αλλά και προνύμφες εντόμων, εγκεκριμένων για ανθρώπινη κατανάλωση. Και ενώ η παραδοσιακή κτηνοτροφία στην Ελλάδα κινδυνεύει να αφανιστεί, σε ένα πρόσφατο podcast της LIFO, μια άλλη καθηγήτρια (από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης αυτή τη φορά) εξηγεί πως (παράπλευρα με τον εφιάλτη της απάνθρωπης εντατικοποίησης που μετατρέπει τα ζώα σε μηχανές παραγωγής) μια νέα (διατροφική και όχι μόνο) δυστοπία*****, απειλεί να μπει στη ζωή μας.
Σε μια Ελλάδα χαρά Θεού, χώρα της Μεσογειακής Διατροφής που, όπως σημειώνει και ο κτηνίατρος Ανδρέας Κλαυδιανός, έχει δυνατότητα παραγωγής για "να θρέψει δέκα Ελλάδες", φαίνεται αστείο να μιλάμε για καλλιέργεια εντόμων. Προσωπικά, δεν πιστεύω πως η "εντομοφαγία" είναι το επίμαχο. Προς το παρόν, στον Δυτικό κόσμο, τα λιγότερο κακοποιημένα από την εντατικοποίηση της εκτροφής ζώα είναι τα πρόβατα. Σύμφωνα με την διεθνή οργάνωση Compassion in World Farming (Συμπόνοια για τα Παραγωγικά Ζώα), μόνο το 1% των εκτρεφόμενων προβάτων διατηρείται σε κλειστές εργοστασιακού τύπου μονάδες, και τα υπόλοιπα ζουν ελεύθερα. Φαίνεται όμως πως, στη χώρα μας, κάποιοι θα ήθελαν να το αλλάξουν κι' αυτό.
***Ο Γιώργος Χριστοδουλόπουλος στον STAR FM και την Μαρία Τζάτζαλη στις 22/20/25: Μέρος Α[glomex] και Μέρος Β [glomex]: Να εμβολιαστούν τα πρόβατα για την ευλογιά, αλλιώς θα χαθούν οι μικροί κτηνοτρόφοι [tvStar]
"Τα επιχειρήματα που προβάλλονται κατά του εμβολιασμού είναι επιστημονικώς αβάσιμα. Δεν μπορούμε να αφανίσουμε όλα τα κοπάδια στο όνομα της εκρίζωσης. Είναι ώρα να μιλήσουμε για τον εμβολιασμό, πριν θυσιαστεί, μαζί με τα πρόβατα, και η προοπτική του πρωτογενούς τομέα της χώρας" (στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ και στο Fb)
Στα μαντριά και τους στάβλους μιας ανοχύρωτης χώρας, επικρατεί νεκρική σιγή. Σε λίγοδεν θα υπάρχει κανένας που να ξέρει τα κρυφά μονοπάτια των βουνών, τα μυστικά σημάδια του καιρού, τη ροή των υδροφόρων οριζόντων. Οι λέξεις, «βοσκός, τσοπάνης, βουκόλος, ποιμένας, τσέλιγκας», δεν θα σηματοδοτούν κανέναν, θα είναι μουσειακά απολιθώματα για γραφικές αναδρομές.
Τα παιδιά που θα λένε τα κάλαντα, δεν θα αναρωτιούνται καν ποιοι είναι αυτοί που «ο αστήρ το θαύμα δείχνει» γιατί δεν θα υπάρχει ούτε θαύμα, ούτε οι αποδέκτες του. Δεν θα υπάρχει κανέναςνα πάρει το νεογέννητο αρνί, που ακόμη τρεκλίζει, στους ώμους του, κανένας να αρμέξει στοργικά τα φουσκωμένα μαστάρια, χωρίς να τα πληγώσει, κανένας που να ξέρει να τυροκομήσει το παχύ γάλα, κανένας που να χτίζει ξερολιθιές για να προστατέψει το χώμα των βουνών από τις διαβρώσεις, κανένας που να ξεχωρίζει τα πικροράδικα από τις πικραλήθρες. Η γκλίτσα, το σελάχι, η κάπα και η χλαίνη του τσοπάνη θα εκτίθενται ίσως σε μουσεία ή θα βγαίνουν, ως αντίκες, σε πλειστηριασμό, για να δώσουν μια νότα ρουστίκ σε μικροαστικούς διάκοσμους.
Οι γκλίτσες από κρανιά, σφεντάμι ή πουρνάρι, με χειρολαβή που μιμείται τα κέρατα του κριαριού, θα είναι ακριβότερες, καθώς χαράχτηκαν, απ’ το χέρι, των εξαφανισμένων πια μερακλήδων βοσκών, και θα διακοσμούν σαλόνια, με βελούδινα χαλιά. Οι κατσικόδρομοι θα σβήσουν, καθώς θα έχουν χαθεί τα ελεύθερα κατσίκια, που τους ιχνηλατούν, τα ρουμάνια δεν θα αντηχούν το κουδούνισμα των τσαμπαλιών, και οι ρεματιές θα σιωπήσουν από τα δυνατά σφυρίγματα που μαντρώνουν τα κοπάδια. Θα ακούγεται μόνο το σφύριγμα των ανέμων και ο μεταλλικός συριγμός των ανεμοφτερούδων, που σχίζουν τα πετούμενα και αποψιλώνουν τις βουνοκορφές.
Τα μαντρόσκυλα που σαλαγούσαν το κοπάδι στο μαντρί, θα χαθούν κι αυτά, καθώς θα έχει χαθεί ο λόγος της ύπαρξης τους κι αυτός που τα χτυπούσε τρυφερά στην πλάτη, στο τέλος της εργώδους μέρας. Μαζί θα χαθούν οι αετοί, οι γύπες, τα γεράκια κι όλα τα υψιπετούμενα, μεγαλόπρεπα πουλιά, που καραδοκούσαν, ισορροπώντας στον αέρα, για να εφορμήσουν στο μοναχικό κατσίκι και να χορτάσουν την πείνα τους.
Τα πρόβατα, τα κατσίκια, οι αγελάδες, τα γουρούνια, οι κότες, θα μεγαλώνουν σε μηχανικές εγκαταστάσεις, στριμωγμένα σε μεταλλικά κλουβιά και μεταλλαγμένα να μην έχουν πόδια, για να παράγουν περισσότερο κρέας, γεμάτο καρκινογόνες τοξίνες, από τη δυστυχία του ανυπόφορου εγκλεισμού. Θα εκλείψουν τα τραγιά και τα κριάρια, καθώς και η αναπαραγωγή θα γίνεται μηχανικά, δίχως τη συνεύρεση των ζώων.
Η λέξη ‘κτηνοτρόφος’ θα παραμείνει, για να ορίζει τον βιομήχανο του κρέατος και τον εργοδότη των δουλοπάροικων που θα δουλεύουν στις μηχανικές εγκαταστάσεις. Η Βουκολιά μου στην Κάλυμνο, θα είναι μια ονομασία δίχως νόημα, καθώς δεν θα φιλοξενεί πια στα απάνεμα χειμαδιά της τα ελεύθερα κατσίκια, που τρέχουν δίχως να πληγώνονται, μέσα στα αγκαθωτά αχινοπόδια κι έμαθαν να χορταίνουν τη δίψα τους, με αλμυρό νερό.
Συνέντευξη του καθηγητή Υγιεινής Αγροτικών Ζώων, κτηνιάτρου Γιώργου Χριστοδουλόπουλου*, στην Θεσσαλική Τηλεόραση TRT και την εκπομπή "Κεντρική Ελλάδα Καλησπέρα", με τον δημοσιογράφο Σωτήρη Πολύζο, στις 3/11/25, για την σφαγή λόγω ευλογιάς και την αναγκαιότητα εμβολιασμού των αιγοπροβάτων
Δημοσιογράφος (Δ): Βλέπουμε τους κτηνοτρόφους να υπερασπίζονται το εμβόλιο και να κοντράρονται με την πολιτεία που, σε αυτήν την φάση, το απαγορεύει. Επειδή είναι το πεδίο σας, να δούμε το ζήτημα ψύχραιμα, επιστημονικά και κατανοητά.
Καθηγητής (Κ): Το εμβόλιο είναι η λύση και αυτό υποστηρίζει οποιοδήποτε δουλεύει στην πράξη. Αυτό γινόταν στην Ελλάδα, από το 1972 μέχρι το 1998, κάθε φορά που είχαμε επιδημία ευλογιάς. Αυτό προτείνει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Όλιβερ Βαρχέλιπροτρέπει σε εμβολιασμό. Το πρόβλημα λοιπόν δεν προκύπτει από τους κτηνοτρόφους αλλά από εκείνους που δεν θέλουν τον εμβολιασμό και ευθυγραμμίζονται με τις θέσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης.
Δ: Η επιτροπή** που δημιουργήθηκε πριν από μιάμιση βδομάδα και αποτελείται από κτηνιάτρους, αντιτίθεται.
Κ: Κύριε Πολύζο, επιτρέψτε μου να πω το εξής: την επιτροπή που σχημάτισε ο κύριος Τσιάρας δεν πρέπει να την βλέπουμε ως πρόσκομμα. Κατά πάσαν πιθανότητα, η επιτροπή προσπαθεί να επικουρήσει στην δημόσια εικόνα την απόφαση του υπουργείου. Δεν νομίζω ότι αυτή η επιτροπή εκφράζει την επιστημονική της άποψη. Εάν ο κύριος Τσιάρας ήθελε να φτιάξει μια επιτροπή επιστημονική, δεν θα έπαιρνε ανθρώπους οι οποίοι είχαν ήδη αυτοσυσταθεί σε ομάδα και υποστήριζαν αυτά που έλεγε το υπουργείο. Οπότε, εδώ δεν έχουμε μια επιστημονική άποψη αλλά την θέση του υπουργείου. Οι ανακοινώσεις που έβγαζαν ήταν επικουρικές της προπαγάνδας του υπουργείου. Των οικιών ημών εμπιμπραμένων (όταν δηλαδή καίγεται το σπίτι μας)... εμείς τώρα καθόμαστε και συζητάμε τι λέει η επιτροπή.
Δ: Εσείς δηλαδή τώρα λέτε ότι το εμβόλιο υπάρχει (κάτι που αμφισβητεί η κυβέρνηση), ότι ο εμβολιασμός είναι προτροπή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, και μάλιστα έχετε επικαλεστεί έγγραφο με υπογραφή επιτρόπου, αυτό μας λέτε.
Κ: Μα, αυτό το έγγραφο που απευθύνεται προς τον υπουργό κύριο Τσιάρα και είναι επίσημο, κυκλοφορεί ευρέως.
Δ: Εσείς γιατί νομίζετε ο κύριος Τσιάρας μαζί με την επιτροπή αντιτίθεται στον εμβολιασμό; Έχετε ακούσει τα επιχειρήματα που έχουν οι συνάδελφοι σας, και με όρους που είναι πιο οικείοι σ' εσάς και όχι στο ευρύ κοινό. Γιατί συμβαίνουν αυτά, γιατί έχουμε αυτήν την απόσταση στις απόψεις;
Κ: Δεν ξέρω αν οι άνθρωποι που δεν είναι κτηνοτρόφοι έχουν καταλάβει γιατί εμείς θέλουμε το εμβόλιο. Εμείς θέλουμε το εμβόλιο διότι, άμα μπούμε σε εμβολιακή πολιτική αντιμετώπισης της ευλογιάς, δεν θα θυσιάζονται εκτροφές, δεν θα σφάζονται ζώα. Θα σφάζονται μόνον τα ζώα που έχουν τα συμπτώματα, και ο προβατοτρόφος θα διατηρεί στον κοπάδι του τα υγιή. Αυτό είναι το μεγάλο πλεονέκτημα που δίνει το εμβόλιο.
Δ: Όμως οι συνάδελφοι σας λένε ότι, έτσι, δεν θα ξέρουμε ποιο είναι το πραγματικά άρρωστο και ποιο το εμβολιασμένο.
Κ: Όλα αυτά, τα οποία έχουν ειπωθεί με μεγάλη ψυχραιμία, τα έχουμε απαντήσει γραπτώς, και μπορούμε κάθε φορά να τα επαναλάβουμε. Παραδείγματος χάριν, λένε ότι δεν μπορεί να διαχωριστεί το άρρωστο ζώο από το εμβολιασμένο. Αυτό δεν είναι σωστό διότι, πρώτον, με μοριακές τεχνικές, μπορεί να διαχωριστεί***. Δεύτερον, διότι ανάλογο εμβόλιο χρησιμοποιείται αυτή τη στιγμή και στην Γαλλία, όπως γίνεται εμβολιασμός για την ευλογιά στην Ουγγαρία και την Ρουμανία. Επειδή όμως το αντιμετωπίζουν κάπως ελιτίστικα, το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να απαντήσουν γιατί γίνεται εμβολιασμός για την οζώδη δερματίτιδα των βοοειδών στην Γαλλία. Και λένε το εξής: ότι το εμβόλιο για την οζώδη δερματίτιδα των βοοειδών στην Γαλλία παρέχει την δυνατότητα διάκρισης των ασθενών από τα εμβολιασμένα, πράγμα το οποίο, επιστημονικώς, είναι ψευδές. Είναι λάθος να το πιστεύουν αυτό. Μπορεί να μην είναι ενήμεροι οι συνάδελφοι, αλλά το εμβόλιο που χρησιμοποιεί η Γαλλία είναι ανάλογο με αυτό που θα χρησιμοποιούσαμε εμείς. Δηλαδή, το γαλλικό εμβόλιο δεν παρέχει αυτήν την δυνατότητα, και όμως το χρησιμοποιούν.
Δ: Πάντως μας έλεγε ο πρόεδρος της επιτροπής ότι ούτε στην Βουλγαρία, ούτε σε καμιά χώρα δεν γίνεται εφαρμογή του εμβολιασμού.
Κ: Με συγχωρείτε, στις ειδήσεις είναι. Η Βουλγαρία έχει αγοράσει 500.000 εμβόλια και έχει ήδη ξεκινήσει εμβολιασμό.
Δ: Πείτε μου κάτι τελευταίο. Πως το απόλυτο όχι της Πολιτείας, αυτό το απόλυτο όχι, πως θα μετατοπιστεί και θα γίνει ένα ναι; Γιατί καταλαβαίνω ότι, στον δημόσιο διάλογο, ακούγονται όλα, ακούγεται κι' ο Χριστοδουλόπουλος, ακούγεται κι' ο Μπιλλίνης, αλλά δεν μοιάζουν να συναντιούνται οι απόψεις. Πως θα μετατοπιστεί η κυβέρνηση; Γιατί, όπως είπαμε, οι κτηνοτρόφοι έχουν πεισθεί ότι το εμβόλιο είναι η άμυνα τους, είναι η ελπίδα τους.
Κ: Κοιτάξτε. Εγώ πιστεύω ότι η ηγεσία δημιουργεί αυτό το κώλυμα προς τον εμβολιασμό που δεν προχωράει, εκτός αν μου πείτε ότι η επιστολή****, την οποία διαβάζω και είναι από τις 6 Οκτωβρίου, είναι πλαστή. Από τη στιγμή λοιπόν που οι Ευρωπαίοι απευθύνονται και λένε "κύριε υπουργέ, προχωρήστε στον εμβολιασμό, αλλιώς θα έχετε προβλήματα", και δεν το κάνει, νομίζω ότι θα έπρεπε να παρέμβει ο πρωθυπουργός και να αλλάξει την ηγεσία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης. Στο σημείο που έχει φέρει την χώρα...
Δ: (τον διακόπτει) Προβλέπω ότι θα τα ξαναπούμε, κύριε Χριστοδουλόπουλε, διότι δεν το βλέπω να τελειώνει αύριο το θέμα. Σας ευχαριστώ, καλό μήνα.
***info: Εμβόλια κατά της ευλογιάς των αιγοπροβάτων χρησιμοποιούνται, εδώ και πολλές δεκαετίες, σε χώρες όπου η νόσος είναι ενδημική (Τουρκία, Ινδία, Πακιστάν, χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής). Εμβόλια τύπου DIVA (Differentiating Infected from Vaccinated Animals), δηλαδή εμβόλια που να επιτρέπουν την διάκριση των φυσικά μολυσμένων ζώων από τα εμβολιασμένα, δεν υπάρχουν. Χωρίς αυτήν την διάκριση, η επιδημιολογική παρακολούθηση και ιχνηλάτηση γίνεται πιο δύσκολη. Ωστόσο υπάρχει δυνατότητα διάκρισης μεταξύ μολυσμένων και εμβολιασμένων ζώων με PCR, ακόμη και μετά την χρήση ζωντανών εξασθενημένων εμβολίων.
Τις τελευταίες ημέρες, μαζί με τις αγροτικές κινητοποιήσεις, ήρθε στο προσκήνιο η μαζική σφαγή των αιγοπροβάτων. Ιδιαίτερη ευαισθησία στην κοινή γνώμη προκάλεσε μάλιστα ο καημός του κτηνοτρόφου που είχε και έχασε τα πρόβατα της αυτόχθονης φυλής Ρουμλουκίου [...], καθώς φυλές ζώων που διαμορφώθηκαν μέσα από χιλιετίες εκτροφής, και είναι προσαρμοσμένες στο τοπικό περιβάλλον, έχουν μεγάλη αξία ως "αποθήκη" γενετικού υλικού. [...]
Αν λοιπόν στεναχωριόμαστε για το μέλλον της κτηνοτροφίας και την απώλεια εγχώριων φυλών, καλά κάνουμε. [...] Δεν είναι όμως παράδοξο να στεναχωριόμαστε για τα ζώα, αφού, ούτως ή άλλως, αυτά προορίζονται για σφαγή; Και μήπως οι κτηνοτρόφοι δεν είναι υποκριτές όταν λένε πως πενθούν για κάποια ζώα τους που, αν μη τι άλλο, δεν αφήνονται να πεθάνουν από βαθιά γεράματα;
Όσο παράξενο και αν φαίνεται, μπορεί να στενοχωριόμαστε ταυτόχρονα και για τα δύο. [...] Αυτό μπορεί να συμβαίνει ακόμα κι' αν οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να μην σκέφτονται τι έχει προηγηθεί μέχρι τη στιγμή που το τυρί, το γάλα, το σουβλάκι ή το μπιφτέκι θα φτάσουν στο πιάτο και το στομάχι τους. Συχνά μάλιστα, η απόσταση της φαντασίας από την πραγματικότητα είναι τόσο μεγάλη που κάνει πολλούς ανθρώπους να θεωρούν ότι το γάλα παράγεται από την "καλή μας αγελάδα" (που "βόσκει χόρτα στη λιακάδα"), και όχι από ένα συναισθανόμενο θηλαστικό που παράγει γάλα μόνο όταν γεννήσει. Για πολλούς από τους σύγχρονους ανθρώπους της πόλης, οι εικόνες που έχουν σχέση με τα ζώα διαμορφώνονται μέσα από παιδικές αφηγήσεις και συνθήκες που, εδώ και πάρα πολλά χρόνια, δεν υπάρχουν πια.
Και όσο κι' αν φαίνεται παράδοξο, οι κτηνοτρόφοι, όχι, δεν είναι όλοι υποκριτές, και καλό θα ήταν να σκεφτούμε πως όλοι οι κτηνοτρόφοι δεν είναι ίδιοι. Ο ιδιοκτήτης της μονάδας με τα επτά χιλιάδες μαντρωμένα γουρούνια που πνίγηκαν στον Ντάνιελ, δεν είναι ίδιος με τον κτηνοτρόφο που ζει και αναπνέει μαζί με τα ζώα του. Και, όσο οξύμωρο και αν φαίνεται, σε συνθήκες παραδοσιακής εκτατικής εκτροφής, πολλοί κτηνοτρόφοι όντως νοιάζονται για τα ζώα τους, ακόμη κι' αν αυτοί οι ίδιοι σκοπεύουν να τα θυσιάσουν κάποια στιγμή.
Καλό θα ήταν επίσης να σκεφτούμε πως, σε κάθε περίπτωση, ακόμη χειρότερη και από τον θάνατο είναι η βασανιστική ζωή, μια ζωή σαν αυτή που ζει το σύνολο σχεδόν των γουρουνιών, το σύνολο σχεδόν των αγελάδων γαλακτοπαραγωγής, και μεγάλο μέρος των αιγοπροβάτων. Κατσίκες και πρόβατα που ζουν ελεύθερα, θηλάζουν τα μικρά τους και αναπτύσσουν μεταξύ τους κοινωνικές σχέσεις, απολαμβάνουν ασυγκρίτως καλύτερη ποιότητα ζωής από τα φυλακισμένα ζώα της εντατικοποιημένης κτηνοτροφίας, που ζουν ακίνητα, χωρίς ήλιο, χωρίς ουρανό, χωρίς καθαρό αέρα, χωρίς ερεθίσματα, συχνά μέσα στα ίδια τους τα περιττώματα, και χωρίς καμία απολύτως δυνατότητα να εκφράσουν την οποιαδήποτε φυσική συμπεριφορά.
Εκτός όμως από τον τρόπο της ζωής, τεράστια σημασία έχει και ο τρόπος του θανάτου. Τα περισσότερα από 400 χιλιάδες πρόβατα που "καταστράφηκαν" μέχρι σήμερα, εξ αιτίας της ευλογιάς, έχουν βιώσει έναν θάνατο ακόμα πιο άγριο απ' ότι συνήθως. Τον τελευταίο καιρό, ζώα που χτυπιούνται με τσάπες και ξύλα, ζώα που θάβονται ζωντανά, και άλλες τέτοιες αγριότητες έχουν βγει στο φως της δημοσιότητας [...]
Υπάρχουν λοιπόν μεγάλες διαφορές στη ζωή και τον θάνατο των αιγοπροβάτων. Το πρόβλημα είναι ότι, η κυρίαρχη τάση, τόσο στον αγροτικό όσο και στον κτηνοτροφικό τομέα, είναι η εντατικοποίηση και η συγκέντρωση σε μεγάλες εκμεταλλεύσεις. Και, αν για τις γεωργικές καλλιέργειες αυτό επιδεινώνει τα εισοδήματα, τις συνθήκες εργασίας και την ανεξαρτησία των παραγωγών, για την κτηνοτροφία επιδεινώνει δραματικά και τη διαβίωση πολλών ζώων που ζουν κυριολεκτικά μέσα στην κόλαση [...] Οι δε επιπτώσεις της εντατικοποιημένης εκτροφής στο περιβάλλον είναι ανυπολόγιστες, καθώς ο πλανήτης δεν έχει αρκετό έδαφος, νερό, ενέργεια και αντοχή στη ρύπανση για την εκτροφή δισεκατομμυρίων ζώων με τέτοιον τρόπο.
Κάποτε ο άνθρωπος είχε κάνει μια "σύμβαση" με τα ζώα που εξημέρωσε: να τους παρέχει τροφή και ασφάλεια, προκειμένου να τα εκμεταλλευτεί. Εδώ και μερικές δεκαετίες όμως, αυτή η σύμβαση "έσπασε", και η βιομηχανική εκτροφή έγινε ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για τους ανθρώπους και το περιβάλλον, και μια ακραία βαρβαρότητα για τα ζώα. Αρκεί μονάχα να σκεφτεί κανείς πως, αν ένας άνθρωπος μεταχειριστεί τον σκύλο του με τον ίδιο τρόπο που η βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία μεταχειρίζεται ένα γουρούνι ή ένα πρόβατο, θα κατηγορηθεί για κακούργημα.
Αν λοιπόν μας ενδιαφέρειη ευζωία των ζώων, η προστασία του περιβάλλοντος, και η επιβίωση των μικρών παραγωγών, τότε τα ζωικά προϊόντα πρέπει να προέρχονται από παραδοσιακή εκτροφή και να είναι σπάνια, όπως ήταν στις παλαιότερες γενεές. Η υπερκατανάλωση ζωικών προϊόντων είναι μια συνθήκη που αυξάνει την ζήτηση και οδηγεί σε μεγάλες μονάδες, ενώ συγχρόνως είναι αδικαιολόγητη και από διατροφική άποψη, καθώς υπάρχει πλέον τόση ποικιλία τροφών και τόση γνώση, που μια διατροφή με ελάχιστα ή και καθόλου ζωικά μπορεί να απαλλάξει τους σημερινούς ανθρώπους από πολλά προβλήματα υγείας.
[...]
Η απάντηση λοιπόν στο ερώτημα του τίτλου δεν είναι και τόσο απλή. Γιατί τα αιγοπρόβατα, όπως και τα υπόλοιπα εκτρεφόμενα ζώα, θα συνεχίσουν να πνίγονται, να καίγονται, να νοσούν και να θανατώνονται, ανυπεράσπιστα μέσα σε στάβλους... Και οι κτηνοτρόφοι θα γίνονται ολοένα και πιο εξαρτημένοι, εάν, τόσο το διατροφικό μοντέλο όσο και οι συνθήκες εκτροφής, δεν αλλάξουν δραματικά. Εύκολες και ανώδυνες απαντήσεις δεν υπάρχουν, αφού δυστυχώς η σύγχρονη εκτροφή συνδέεται με τεράστια οδύνη και αδιάκοπη εκμετάλλευση ανθρώπων και ζώων.
.png)
.png)
.png)
.png)
.jpg)
