Ο Δυτικός πολιτισμικός ναρκισσισμός ως παγκόσμια απειλή

 

Ο όρος "πολιτισμικός ναρκισσισμός" χρησιμοποιείται στην πολιτική ψυχολογία για να περιγράψει την τάση μιας κοινωνίας ή ενός πολιτισμού να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως φορέα ανώτερων αξιών, ως πρότυπο προόδου ή ακόμη και ως ηθικό σημείο αναφοράς για ολόκληρο τον κόσμο. Όπως στον ατομικό ναρκισσισμό, έτσι και στο συλλογικό επίπεδο η αυτοεικόνα αυτή λειτουργεί ως μηχανισμός ταυτότητας, δηλαδή, προσφέρει στα μέλη μιας κοινωνίας την αίσθηση ότι ανήκουν σε κάτι ιδιαίτερο, ανώτερο και ιστορικά δικαιωμένο.

Στην περίπτωση της Δύσης, αυτή η πολιτισμική αυτοεικόνα διαμορφώθηκε μέσα από μια μακρά ιστορική περίοδο οικονομικής, στρατιωτικής και τεχνολογικής υπεροχής. Από την αποικιοκρατική εποχή έως την περίοδο της μεταπολεμικής ηγεμονίας, η δυτική ισχύς συνδέθηκε με ένα ευρύτερο αφήγημα πολιτισμικής ανωτερότητας: η δημοκρατία, ο ορθολογισμός, η επιστήμη και η τεχνολογική πρόοδος παρουσιάστηκαν όχι μόνο ως ιστορικά επιτεύγματα αλλά και ως καθολικό πρότυπο προς το οποίο όφειλαν να κινηθούν όλες οι κοινωνίες.

Η ταύτιση όμως της πολιτισμικής ταυτότητας με την παγκόσμια κυριαρχία δημιουργεί μια εύθραυστη ψυχολογική ισορροπία. Όταν η γεωπολιτική πραγματικότητα μεταβάλλεται -όταν δηλαδή εμφανίζονται νέες ισχυρές δυνάμεις και ο κόσμος γίνεται περισσότερο πολυκεντρικός- η αλλαγή αυτή δεν βιώνεται μόνο ως μετατόπιση ισχύος. Μπορεί να βιωθεί ως ναρκισσιστικό πλήγμα (narcissistic injury) για την ίδια την ταυτότητα του πολιτισμού. 

Σε αυτή τη συνθήκη, ο πολιτισμικός ναρκισσισμός μπορεί να οδηγήσει σε μια σειρά από ψυχοπολιτικές αντιδράσεις: 

• Ηθικοποίηση της γεωπολιτικής σύγκρουσης: Οι αντιπαραθέσεις παρουσιάζονται ως αγώνας ανάμεσα στον «πολιτισμό» και την «βαρβαρότητα», μετατρέποντας την πολιτική σε ηθική αφήγηση. 
• Δυσκολία αποδοχής της πολυπολικότητας: Η άνοδος άλλων κέντρων ισχύος ερμηνεύεται όχι ως φυσική ιστορική εξέλιξη αλλά ως απειλή απέναντι σε μια «φυσική» παγκόσμια τάξη. 
• Αναζήτηση εξωτερικών εχθρών: Η ύπαρξη ενός αντιπάλου λειτουργεί ως μηχανισμός εσωτερικής συσπείρωσης και επιβεβαίωσης της ταυτότητας. 
• Ναρκισσιστική οργή (narcissistic rage): Όταν η αυτοεικόνα ενός ατόμου ή μιας ομάδας τραυματίζεται, μπορεί να εμφανιστεί δυσανάλογη επιθετικότητα ή ακόμη και μια τάση αυτοκαταστροφής που εμφανίζεται όταν η ένταση ή η σύγκρουση γίνεται αβάσταχτη.

Από την οπτική της πολιτικής ψυχολογίας, ο πολιτισμικός ναρκισσισμός δεν είναι απλώς ιδεολογικό φαινόμενο. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες προστατεύουν την αυτοεικόνα τους. Όταν όμως αυτή η αυτοεικόνα συνδέεται στενά με την παγκόσμια κυριαρχία, πολύ περισσότερο καθώς η ισχύς είναι στον ιδρυτικό πυρήνα του συγκεκριμένου πολιτισμού, τότε κάθε μεταβολή ισχύος μπορεί να βιωθεί ως απειλή για την ίδια την ύπαρξη του πολιτισμού. Γι’ αυτό και οι ιστορικές περίοδοι μετάβασης συχνά συνοδεύονται από έντονες συγκρουσιακές αφηγήσεις. Αυτό ζούμε και αυτό θα ζήσουμε όλο και εντονότερα.

Η πρόκληση για έναν πολιτισμό, όπως ο Δυτικός που έχει συνηθίσει να βρίσκεται στην κορυφή, δεν είναι μόνο να προσαρμοστεί σε έναν νέο κόσμο, αλλά να το κάνει χωρίς να μετατρέψει την απώλεια της υπεροχής σε υπαρξιακή κρίση. Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα δεν είναι αν η Δύση θα παραμείνει ισχυρή ή όχι. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί να διαχειριστεί την ιστορική μετάβαση χωρίς να παγιδευτεί στην ψυχολογία ενός τραυματισμένου ναρκισσισμού - δηλαδή χωρίς να αντιδράσει με φόβο, άρνηση ή σύγκρουση, καταστρέφοντας τελικά έναν κόσμου που αρνείται να δεχτεί ότι αλλάζει. 

Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Γνωστική ασυμφωνία ή αλλιώς ο ελέφαντας που γίνεται άλογο

 

Σύμφωνα με τον πατέρα της αναπτυξιακής ψυχολογίας, Ζαν Πιαζέ, όταν ένα παιδί έρχεται αντιμέτωπο με πληροφορίες που δεν ταιριάζουν στα προηγούμενα "σχέδια" λειτουργίας του μυαλού του, βιώνει γνωστική ανισορροπία/ασυμφωνία. Προκειμένου να αποκαταστήσει αυτήν την ασυμφωνία, το παιδί μπορεί: να αγνοήσει τις τελευταίες πληροφορίες, να τις τροποποιήσει για να τις εντάξει στο προϋπάρχον σχήμα, ή να τις προσαρμόσει -τροποποιώντας το αρχικό σχήμα σε κάτι διαφορετικό.

Έστω, για παράδειγμα, ότι ένα τρίχρονο αγόρι που έχει μεγαλώσει σε μια φάρμα και έχει συνηθίσει να βλέπει άλογα, πηγαίνει στο ζωολογικό κήπο και βλέπει για πρώτη φορά έναν ελέφαντα. Επειδή στο μυαλό του δεν έχει "σχέδιο" για τους ελέφαντες, ερμηνεύει τον ελέφαντα ως άλογο, μέχρι να το διορθώσει η μητέρα του. Οι νέες πληροφορίες που λαμβάνει το φέρνουν σε κατάσταση ανισορροπίας/ασυμφωνίας. Τώρα πρέπει να κάνει ένα από τα τρία εξής πράγματα: να αγνοήσει τον ελέφαντα, να διαστρεβλώσει τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του (έτσι ώστε να τα προσαρμόσει σε αυτά που ξέρει και να τον αφομοιώσει ως άλογο) ή να τροποποιήσει το προϋπάρχον σχήμα για να συμπεριλάβει νέες πληροφορίες στις γνώσεις του για τα ζώα. 

Αν βάλουμε στη θέση του ελέφαντα τις πανανθρώπινες αξίες όπως η Ελευθερία, η Δημοκρατία, η Κοινωνική Δικαιοσύνη ή η Αγάπη, μπορούμε μάλλον να καταλάβουμε καλύτερα τι συμβαίνει στις κοινωνίες μας. 

Τα πρώιμα σχήματα που αναπτύσσονται με βάση της πρωταρχικές εμπειρίες μας (κυρίως από το οικογενειακό και το εκπαιδευτικό μας περιβάλλον) είναι συχνά συγκεχυμένα, καθώς τα παιδιά δέχονται αλληλοσυγκρουόμενες πληροφορίες -ενώ παράλληλα υφίστανται και έναν βομβαρδισμό ασύνδετων πληροφοριών από το διαδίκτυο, τις οποίες δεν μπορούν ούτε καν να επεξεργαστούν. 

Ας φανταστούμε, για παράδειγμα, ένα παιδί που προσπαθεί να χωρέσει στο μυαλό του το γεγονός ότι ο πατέρας του κακοποιεί την μητέρα (την οποία εκείνο υπεραγαπά) ή ότι η μητέρα του δεν εκτιμά τον πατέρα (τον οποίο εκείνο θαυμάζει). Η ασυμφωνία αυτή μπορεί να γίνει εξαιρετικά επώδυνη (όπως και κάθε άλλη πληροφορία που απειλεί τις ενυπάρχουσες ισορροπίες). 

Ας φανταστούμε επίσης ένα παιδί που η νευροβιολογική του ανάγκη για παιχνίδι και ανεμελιά καλείται να περιοριστεί από τον ορισμό του "άλλου" ως αντίπαλου/ανταγωνιστή, δηλαδή ως απειλή. Πως μπορεί κανείς να συνταιριάξει την ιδέα της ανεμελιάς του με την απειλή; 

Το παιδί μπορεί να αγνοήσει τις τελευταίες πληροφορίες (να αρνηθεί δηλαδή ότι ο πατέρας κακοποιεί την μητέρα), να ορίσει την αγάπη ως επώδυνη σύγκρουση, και την ανεμελιά του παιχνιδιού ως επικίνδυνη απειλή, ή να συμπεριλάβει στο αρχικό "σχέδιο" τις νέες πληροφορίες, αλλάζοντας (περισσότερο ή λιγότερο) τις γνώσεις του. Το τελευταίο είναι πολύ δύσκολο (έως και αδύνατο μερικές φορές), γιατί εδώ δεν υπάρχει κάποιος να διορθώσει το παιδί όπως στην περίπτωση με τον ελέφαντα. 

Οι δύο βασικοί μηχανισμοί αντιμετώπισης κάθε γνωστικής σύγκρουσης/ασυμφωνίας, (αυτοί δηλαδή της αγνόησης ή/και της διαστρέβλωσης των νέων πληροφοριών) γίνονται από προεπιλογή (by default). Ο αντιληπτικός/αξιολογικός μηχανισμός της νοητικής λειτουργίας των ανθρώπων είναι "προγραμματισμένος" όπως το λειτουργικό σύστημα ενός σύγχρονου υπολογιστή, και αυτό είναι κάτι που το κυρίαρχο σύστημα γνωρίζει πολύ καλά, γιατί εκείνο είναι που εγκατέστησε τα "προγράμματα", μέσα από το ισχύον οικογενειακό και εκπαιδευτικό πλαίσιο. 

Έτσι λοιπόν, οι άνθρωποι είτε επιλέγουν να αγνοούν την κοινωνική ή/και ατομική τους πραγματικότητα, ή ενδίδουν και γίνονται ευάλωτοι στην εξαπάτηση και στη χειραγώγηση των κυρίαρχων μηχανισμών, επιλέγοντας να την διαστρεβλώσουν -καθώς αυτοί είναι οι προγραμματισμένοι τρόποι με τους οποίους έμαθαν να ανακουφίζουν την εσωτερική τους ασυμφωνία, από τότε που ήταν παιδιά. Και κάπως έτσι, ο ελέφαντας μπορεί να γίνει άλογο, η ολιγαρχία δημοκρατία, ο πόλεμος ειρήνη, και η ενδοοικογενειακή βία αγάπη. Γιατί, από τους τρεις μηχανισμούς αντιμετώπισης της κάθε ασυμφωνίας (άρνηση, διαστρέβλωση και αναθεώρηση), ο τελευταίος είναι πάντοτε πολύ πιο δύσκολος, και οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν συνηθίσει να προβάλλουν αντίσταση στις δυσκολίες. 

Πληροφορίες από Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Photo

Ισχύει για τους νεανικούς έρωτες αλλά και για τις νεανικές φιλίες

 

Αυτός είναι ένας πρώτης τάξεως ορισμός της Σχέσης. Είναι εκεί όπου ο ένας συγκροτείται, ως ανεπανάληπτη μοναδικότητα, στο πεδίο της αντίληψης του Άλλου. Είναι εκεί όπου ο ένας γεννιέται στα μάτια του Άλλου και αναδύεται η ύπαρξη από το αδιαφοροποίητο σύνολο των άλλων και ονομάζεται πλέον ως η συγκεκριμένη "εκείνη", ο συγκεκριμένος "εκείνος". 

Είναι ο Έρωτας μια βάφτιση πάει να πει, που ορίζει τον Άλλο εντός της Σχέσης. Είναι ο Έρωτας ένας τόπος στον οποίο είσαι παρών ακόμη και στην απουσία σου. Είναι ο Έρωτας ένας τόπος στον οποίο οι άνθρωποι θυμούνται. 

Θυμούνται την ομορφιά του Άλλου όταν νιώθει άσχημα. Το ολόκληρο του όταν νιώθει κομμάτια. Την αθωότητα του όταν ενοχοποιείται. Τη γενναιότητα του όταν φοβάται. Το δρόμο του όταν χάνεται. Το φως του όταν σκοτεινιάζει. Είναι ο τόπος που ο ένας θυμάται το πολύ του Άλλου, σαν έρθει η ώρα να νιώσει κι αυτός το λίγο του. 

Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Πανωφόρι

 

Μένουμε συχνά σε μια σχέση, παρ' ότι ο άλλος δεν μας καταλαβαίνει, γιατί το ίδιο κάποτε οι γονείς μας δεν μας καταλάβαιναν. Μένουμε σε μια σχέση, παρ' ότι ο άλλος μας κακοποιεί, γιατί το ίδιο έκαναν κάποτε οι γονείς μας. Μένουμε σε μια σχέση, παρ΄ ότι ο άλλος ή εμείς δεν εμπιστευόμαστε, γιατί κάποτε οι γονείς μας δεν μας εμπιστεύτηκαν. Μένουμε σε μια σχέση όπου νοιώθουμε ανεπαρκείς να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες του Άλλου που διαμαρτύρεται, γιατί το ίδιο ανεπαρκείς νοιώθαμε στην παιδική μας ηλικία και οι γονείς μας μας επέκριναν γι' αυτό.

Δυσκολευόμαστε να δεσμευτούμε σε μια σχέση, γιατί είμαστε ακόμη συναισθηματικά δεσμευμένοι με την μητέρα ή τον πατέρα μας ή γιατί ποτέ δεν τους νοιώσαμε να είναι σταθερά συνδεμένοι μαζί μας. Εγκαταλείπουμε πολύ συχνά διάφορες σχέσεις, σχεδόν προληπτικά, για να αποτρέψουμε να μας εγκαταλείψει ο Άλλος, όπως κάποτε νοιώσαμε πως μας εγκατέλειψαν οι γονείς μας.

Δεν ζητάμε βοήθεια από τον Άλλο, γιατί κάποτε μας έμαθαν πως αυτό ισοδυναμεί με απώλεια της αυτονομίας μας. Υποτασσόμαστε στο έλεος των αναγκών του Άλλου που θεωρεί αυτονόητο δικαίωμα του να τον υπηρετούμε, γιατί αυτός ήταν ο τρόπος μας να επιβιώσουμε στην παιδική μας ηλικία.

Αυτό το "έργο" ξέρουμε, αυτό εμπιστευόμαστε. Σ' αυτά τα νερά μάθαμε να κολυμπάμε και να νοιώθουμε οικεία, όσο κι αν πονάει. Λες και φορέσαμε κάποτε, όταν έκανε παγωνιά, ένα χοντρό πανωφόρι και μας φαίνεται αδιανόητο να το αποχωριστούμε ακόμη και τώρα που ήρθε το ενήλικο καλοκαίρι μας... και τώρα "σκάμε" ή ανάποδα, τώρα κρυώνουμε. Ό,τι βιώνουμε στο παρόν είναι, το πιο συχνά, μια αντήχηση του παρελθόντος.

Αντώνης Ανδρουλιδακης

Διάβασα για τον Έρωτα

 "Όπου κι' αν με πήγαν οι θεωρίες μου, διαπίστωσα ότι κάποιος ποιητής είχε πάει ήδη εκεί". -Sigmund Freud

 

 "For one human being to love another is perhaps the most difficult of all our tasks, the ultimate, the last test and proof, the work for which all other work is but preparation... Love is a high inducement to the individual to ripen, to become something in himself, to become world for himself for an other's sake, it is a great exacting claim upon him, something that chooses him out and calls him to vast things". Rainer Maria Rilke, Letters to a Young Poet

 

• Το αντικείμενο του έρωτα επιλέγεται με τρείς ΜΗ συνειδητούς τρόπους. Μπορεί να ερωτευτούμε κάποιον που είναι σαν εμάς ή είναι όπως ήμασταν παλιότερα ή όπως θα θέλαμε να γίνουμε (ναρκισσιστικός τρόπος επιλογής). Μπορεί να νοιώσουμε έλξη από κάποιον που νομίζουμε ότι θα συμπληρώσει τα εσωτερικά μας κενά, για παράδειγμα την ανάγκη για την γυναίκα που μας τρέφει ή τον άντρα που μας προστατεύει (προσκολλητικός τρόπος επιλογής). Και πολύ συχνά επιλέγουμε να ερωτευτούμε τον άνθρωπο που θα μας ΞΑΝΑ-προκαλέσει ΤΟ τραύμα. Ένα τραύμα το οποίο δεν έχουμε μέχρι τώρα διαχειριστεί, και αναζητάμε την αναβίωσή του, με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα καταφέρουμε να το διαχειριστούμε και να το θεραπεύσουμε. Τα τραύματα ανάγονται συνήθως στην παιδική μας ηλικία και μπορεί να είναι εγκατάλειψη, απόρριψη, κακοποίηση, χειρισμός, υποτίμηση, ανεκπλήρωτη προσδοκία, βίωμα ντροπής ή ανεπάρκειας. Αναβιώνοντας το τραύμα, φαντασιώνουμε μια διαφορετική έκβαση που θα μπορούσε να οδηγήσει στην επούλωση (επιλογή που θα εξασφαλίσει την επανάληψη του τραύματος). [από Μαρία Ρώτα] 

• Πάνω στο αντικείμενο του έρωτα αντανακλάται η λαχτάρα γι' αυτό που μας λείπει κι' αυτό που θα θέλαμε να ήμασταν. Στον έρωτα, η αγωνία της απώλειας καθορίζεται από την απουσία ("φοβάμαι να μη σε χάσω"), με την ευοίωνη προοπτική της αγάπης που έρχεται να καθοριστεί από την παρουσία ("χαίρομαι που σε έχω"). Είναι ωραίο ν' αγαπάς, αλλά και δύσκολο, το πιο δύσκολο ίσως από όλα τα ανθρώπινα εγχειρήματα, η έσχατη και πιο καθοριστική από όλες τις δοκιμασίες. Είναι έργο η αγάπη, ένα έργο για το οποίο όλα όσα προηγήθηκαν δεν ήταν παρά μια προετοιμασία. Η αγάπη είναι το ισχυρότερο κίνητρο για έναν άνθρωπο να ωριμάσει, να γίνει κάτι ο ίδιος μέσα του, να αποκτήσει δική του υπόσταση και να γίνει ένας ολόκληρος κόσμος για χάρη κάποιου άλλου. Είναι η απαίτηση που τον καθορίζει και τον ωθεί σε πράγματα σπουδαία. [από Μαρία Σαράντη]

 

• Αυτό που κράτησε ήταν αγάπη. Αυτό που πέρασε ήταν έρωτας. Και κείνο που δεν άρχισε ποτέ ήτανε ποίηση. [από Ανοικτή Βιβλιοθήκη]
  

 

• Λένε στην Κρήτη μια ιστορία συγκινητική. Σ' ένα απόμερο χωριό, δίπλα στη θάλασσα, ζει ένας γέρος με την γριά του. Το "έχει" τους λιγοστό. Μοναδική τους περι-ουσία ο Έρωτας τους και η ζωή που μοιράζεται. Ώσπου, μια άγρια μέρα, εμφανίζονται στον ορίζοντα πειρατές... Κανονικοί πειρατές. Με μαύρες σημαίες και με νεκροκεφαλές και τα τοιαύτα. Ζόρικα πράγματα, δηλαδή. Τρομάζει ο γέρος και παρακαλεί τη γριά να φύγουνε να σωθούνε. Μα αυτή ινάτι, να μην πάει πουθενά. Ατρόμητη. "Σώπα μωρέ, κι ήντα θα μας κάνουνε εμάς;" "Εκουζουλάθηκες γυναίκα;" αγωνιά αυτός. "Ούφου, ούφου" τον αποπαίρνει αυτή.  "Κι ανέ σε πιάσουνε, ανέ σε βιάσουνε;" επιμένει.  "Μα ήντα σου γροικώ και λες; Εμένα μπρε θα βιάσουνε; Γρά γυναίκα; Ναι, να με δούνε θέλει, ετσά απού 'γινα και να με βιάσουνε θέλει!" αυτοσαρκάζεται η γυναίκα. "Κι αν σε δούνε με τα δικά μου μάτια;" την ερωτεύεται για μια ακόμη φορά εκείνος. Αυτός είναι ένας πρώτης τάξεως ορισμός της Σχέσης. Είναι εκεί όπου ο ένας συγκροτείται, ως ανεπανάληπτη μοναδικότητα, στο πεδίο της αντίληψης του Άλλου. Είναι εκεί όπου ο ένας γεννιέται στα μάτια του Άλλου και αναδύεται η ύπαρξη από το αδιαφοροποίητο σύνολο των άλλων και ονομάζεται πλέον ως η συγκεκριμένη "εκείνη", ο συγκεκριμένος "εκείνος". Είναι ο Έρωτας μια βάφτιση πάει να πει, που ορίζει τον Άλλο εντός της Σχέσης. Είναι ο Έρωτας ένας τόπος στον οποίο είσαι παρών ακόμη και στην απουσία σου. Είναι ο Έρωτας ένας τόπος στον οποίο οι άνθρωποι θυμούνται. Θυμούνται την ομορφιά του Άλλου όταν νιώθει άσχημα. Το ολόκληρο του όταν νιώθει κομμάτια. Την αθωότητα του όταν ενοχοποιείται. Τη γενναιότητα του όταν φοβάται. Το δρόμο του όταν χάνεται. Το φως του όταν σκοτεινιάζει. Είναι ο τόπος που ο ένας θυμάται το πολύ του Άλλου, σαν έρθει η ώρα να νιώσει κι αυτός το λίγο του. [από Αντώνης Ανδρουλιδάκης]
  

 

 

Μικρό ανθολόγιο για τον Έρωτα από ποιητές και ψυχολόγους

 

 

Photo via Ανοικτή Βιβλιοθήκη

 

Συναισθηματική πολιτική

  











                       

                 του Αντώνη Ανδρουλιδάκη

                Αναδημοσίευση από edromos.gr

Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που εργάζεται στην δουλειά του πατέρα του, αν και ποτέ δεν ήταν αυτή η επιθυμία του. Εργάζεται σε μια δουλειά, αν και δεν τον ικανοποιεί. Έχει δυό παιδιά στα οποία δυσκολεύεται πολύ να θέσει τους αναγκαίους, για την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη, περιορισμούς. Προσπαθεί να κάνει ό,τι μπορεί για να ευχαριστήσει τη σύζυγο του, που εντούτοις, παραμένει ανικανοποίητη και εξαιρετικά απαιτητική. Κάθε φορά που επιχειρεί να "σπάσει" αυτό το πάτερν, νιώθει ενοχές και προκειμένου να τις ανακουφίσει υποχωρεί, παραχωρώντας τον έλεγχο της ζωής του στους Άλλους. Ο άνθρωπος της ιστορίας αυτής είναι εγκλωβισμένος στην ίδια του τη ζωή. Είναι παγιδευμένος στη ζωή του. 

Ας φανταστούμε, ακόμη έναν άλλο άνθρωπο, μια γυναίκα αυτή τη φορά, που νιώθει πως η ζωή με τον σύντροφο της είναι αφόρητη. Συχνά συμπεριφέρεται με μια επίφαση ευδιαθεσίας, αλλά μια πιο προσεκτική ματιά μπορεί να δει την υποβόσκουσα δυσαρέσκειά της. Η γυναίκα αυτή παντρεύτηκε για να ξεφύγει από την πατριαρχική καταπιεστική οικογένεια της, αλλά το μόνο που πέτυχε είναι απλά ότι αντικατέστησε τον τυραννικό πατέρα της με μια νεότερη εκδοχή του. Η ιδέα της απελευθέρωσής της φαίνεται στα μάτια της τρομαχτική. 

Ο τρόπος με τον οποίο βιώνουν την πραγματικότητα οι άνθρωποι αυτοί, καθώς νιώθουν πως κάποιοι άλλοι ελέγχουν τη ζωή τους, τους οδηγεί στην παθητικότητα, κάνοντας τους απλούς θεατές της ίδιας της ζωής τους. Αυτή η αίσθηση του εγκλωβισμού είναι ένα τεράστιο ψυχικό βάρος που εξουθενώνει, καθώς η ζωή χάνει την όποια ανεμελιά και ελευθερία. Αλλά, κυρίως, η παγίδευση αυτή εμποδίζει τους ανθρώπους να αναπτύξουν μια ξεκάθαρη αίσθηση του τι θέλουν και τι πραγματικά έχουν ανάγκη, και νιώθουν πως το μόνο που μπορούν να αποκτήσουν είναι το ξεροκόμματο που καταδέχονται να τους "πετάξουν" οι άλλοι. Πρόκειται για την αίσθηση ότι δεν μπορεί κανείς να διαμορφώσει τη ζωή του, αφού είναι παγιδευμένος στις περιστάσεις και στην "μαύρη μοίρα" του.

 

Αυτός είναι ο γνωστικός μηχανισμός μέσω του οποίου οι άνθρωποι, αντί να γίνονται οι πρωταγωνιστές της ζωής τους, αφήνουν τους άλλους να τους ελέγχουν και μετατρέπονται σε αόρατους παρατηρητές, που "δειλοί, μοιραίοι και άβουλοι αντάμα, προσμένουν τάχα κάποιο θαύμα".

 

Αλλά, όταν οι άλλοι ελέγχουν τις ανάγκες μας, υπάρχει ακόμη μία συνέπεια: η ραγδαία μείωση της αυτοεκτίμησης, που στον επόμενο τόνο έρχεται να επιβεβαιώσει την "ανάγκη" ακόμη μεγαλύτερης υποταγής. Και κάθε φορά που κάποια αδιόρατη "εσωτερική αξιοπρέπεια" απαιτεί μια κάποια "επανάσταση" ενάντια στον δυνάστη, οι παλιές εμπειρίες του φόβου, της πιθανής απόρριψης και της σύγκρουσης με τον άλλο ή της ενοχής επιστρέφουν με δριμύτητα βάζοντας φρένο στην προοπτική της απελευθέρωσης.

 

Η υποταγή, δηλαδή, μηδενίζει την ανθρώπινη αγωνιστικότητα και ισοπεδώνει το αίσθημα του Εαυτού, καθώς ο άνθρωπος συγχωνεύεται με τους εξουσιαστές του, τα όρια του διαλύονται και το σύνορο ανάμεσα στον Εαυτό και στον Άλλο γίνεται "λάστιχο". Με άλλα λόγια, ο Εαυτός χάνεται μέσα στον Άλλο και η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο "εγώ" και στο "εσύ" εξαφανίζεται, καθώς υιοθετούνται τα "θέλω", οι αξίες, οι πεποιθήσεις, ακόμη και τα γούστα των Άλλων που ελέγχουν.

 

Αλλά, όταν οι ανάγκες του ατόμου υποτάσσονται στις ανάγκες του ελεγκτικού Άλλου, το ανεκπλήρωτο τους ουρλιάζει. Συνειδητά ή ανεπίγνωστα, οι υπαρξιακές ανάγκες της αυτονομίας και της αυτοέκφρασης ζητούν το "μερτικό τους από την χαρά", και το συναίσθημα αυτό της ματαίωσης ακολουθείται από το συναίσθημα του θυμού, που βέβαια σπάνια στρέφεται ενάντια στον πραγματικό υπεύθυνο-δυνάστη. Αυτή η χρόνια αγανάκτηση είναι για τους υποταγμένους ανθρώπους η μόνη ορατή κορυφή του παγόβουνου της ακρωτηριασμένης τους ατομικότητας.

 

ΑΣ ΦΑΝΤΑΣΤΟΥΜΕ ΤΩΡΑ, ακόμη έναν άνθρωπο. Τον μεταπολιτευτικό Νεοέλληνα που εναλλάσσει επί δεκαετίες στην εξουσία τους καταπιεστές του, πιστεύοντας ότι τιμωρεί μία τον έναν και μία τον άλλο, ενώ τον μόνο που τιμωρεί, στην πραγματικότητα, είναι τον ίδιο τον ενοχικό εαυτό του. Η ανακούφιση από τις ενοχές της μίας μ/λκίας προετοιμάζει για την επόμενη και πάει λέγοντας. Έτσι, ενώ η ζωή, ιδιαίτερα μετά την μνημονιακή λεηλασία, έγινε αφόρητη, ο Νεοέλληνας συχνά συμπεριφέρεται με ένα χαλαρό προσωπείο ευδιαθεσίας, κυρίως γιατί δεν είναι καθόλου εύκολο να συνειδητοποιηθεί η πραγματικότητα, ότι δηλαδή η εν-αλλαγή του "ελεγκτή" της ζωής δεν σημαίνει με κανέναν τρόπο Ελευθερία. Όπως και η γυναίκα της ιστορίας μας, η αντικατάσταση του ενός καταπιεστή με κάποιον άλλο, υποκρύπτει τη δυσκολία να αναλάβουμε προσωπικά και αδιαμεσολάβητα την υπόθεση της ελευθερίας μας. Όπως και ο άντρας της ιστορίας μας, κάθε φορά που επιχειρούμε να "σπάσουμε" το πάτερν της υποταγής, το κυρίαρχο σύστημα γνωρίζει τον τρόπο για να μάς πλημμυρίσει με δυσβάστακτες ενοχές. Ενοχές, ακριβώς, τις οποίες προκειμένου να ανακουφίσουμε, υποχωρούμε, παραχωρώντας τον έλεγχο της ζωής μας σε κάποιους Άλλους κάθε φορά. 

Ο Νεοέλληνας άνθρωπος είναι παγιδευμένος στη ζωή του, καθώς, είτε αποφασίσει είτε δεν αποφασίσει κάτι, νιώθει πως δεν έχει καν το δικαίωμα να πάρει τη ζωή του στα χέρια του. Γι’ αυτό είναι σχεδόν πάντα θυμωμένος, ακόμη κι αν ο ίδιος δεν μπορεί να αναγνωρίσει τον θυμό του. Γιατί το γεγονός και μόνο ότι πρέπει να προσαρμόσει τις ανάγκες του στις ανάγκες που του ορίζουν οι ελεγκτές, όσο κι αν "βολεύει", γεννά το αναπόφευκτο συναίσθημα του θυμού. Οι κυρίαρχοι άλλοι μάς χρησιμοποιούν, μάς ελέγχουν και μάς εκμεταλλεύονται, έτσι που οι ανάγκες μας να μην φαίνονται καν αληθινές στα μάτια τους, κι’ όμως δεν επιτρέπεται ούτε καν να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτή είναι μια χρόνια κατάσταση που μάς θυμώνει. Ίσως μόνο όταν αντιδρούμε σε ένα ασήμαντο γεγονός με δυσανάλογο και υπερβολικό τρόπο, να περνάει κάπως από το νου μας ότι είμαστε πραγματικά πολύ θυμωμένοι. Αλλά, τότε, κάποιος αδύναμος οικείος ή άγνωστος στο δρόμο ή στο Facebook θα πληρώσει την νύφη της εκτόνωσης. Αν είχε εφευρεθεί το θυμό-μετρο, είναι βέβαιο ότι το νεοαλληνικό άτομο θα έσπαγε τα κοντέρ.

 

Ο συναισθηματικός ακρωτηριασμός όχι μόνο αφήνει την ύπαρξη κολοβή αλλά την καθιστά και ευάλωτη στους κυρίαρχους μηχανισμούς της ενοχοποίησης και του φόβου της απόρριψης που είναι οι βάσεις της υποταγής. Χρειαζόμαστε, για το σκοπό αυτό, μια συναισθηματική επανεκπαίδευση, σαν να μαθαίνουμε την αλφαβήτα από την αρχή.

 

Μιλώντας για ενοχές, θυμό και γενικώς συναισθήματα, δεν θα πρέπει να μάς διαφεύγει το γεγονός ότι είμαστε "λειτουργικά-συστατικά μέρη" ενός συστήματος που οργανωμένα αποφεύγει την συναισθηματική ανάπτυξη. Μόνο το γεγονός ότι τα παιδιά μας μαθαίνουν ακόμη στο σχολειό πώς να "σκέφτομαι και γράφω" ή πώς να γυμνάζουν το σώμα τους, αλλά όχι πώς να "νιώθω και γράφω", αναδεικνύει την θλιβερή αναπηρία του πολιτισμού μας. Στην τριαδική αναπτυξιακή μας εξέλιξη, "μετράει" κυρίως η γνωστική και, δευτερευόντως, η σωματική-βιολογική ανάπτυξη, ενώ η συναισθηματική επαφίεται στην ατομική ευχέρεια ενός εκάστου - και αν. Μεγαλώνουμε με μια συναισθηματική αναπηρία που δεν μάς αφήνει ούτε καν να αναγνωρίσουμε πώς νιώθουμε κάθε στιγμή. Γι’ αυτό αν ρωτήσετε κάποιον καλοπροαίρετο άνθρωπο "τι σκέφτεται" μπορεί να απαντήσει - συνήθως και άμεσα - δεκάδες φλυαρίες, ενώ αντίθετα αν τον ρωτήσετε "τι νιώθει" μένει, μάλλον, … παγωτό.

 

ΑΥΤΟΣ Ο ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΚΡΩΤΗΡΙΑΣΜΟΣ όχι μόνο αφήνει την ύπαρξη κολοβή, αλλά την καθιστά και ευάλωτη στους κυρίαρχους μηχανισμούς της ενοχοποίησης και του φόβου της απόρριψης που είναι οι βάσεις της υποταγής. Χρειαζόμαστε, για το σκοπό αυτό, μια συναισθηματική επανεκπαίδευση, σαν να μαθαίνουμε την αλφαβήτα από την αρχή.

 

Κι έτσι, την επόμενη φορά που θα εκφράσεις τον θυμό σου σε κάποιο μέλος της οικογένειας σου ή σε κάποιον άγνωστο στο δρόμο, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί, σαν το κόκκινο φωτάκι στο ταμπλό του αυτοκινήτου σου, για να σού δείξει πως πάει πολύς καιρός που τα όρια σου έχουν γίνει σουρωτήρι από τους συστημικούς μηχανισμούς, αλλά ταυτόχρονα και το πάθος σου να αλλάξεις τα πράγματα.

 

Την επόμενη φορά, που κάπως θα νιώσεις πικρία για τον τόπο σου, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί για να σού δείξει πως είναι λάθος να κρατάς ακόμη μια επίκριση για τον εαυτό σου και τους συμπολίτες σου.

 

Την επόμενη φορά, που θα νιώσεις φθόνο για τον λαό, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί για να σού δείξει πως είναι λάθος να ζεις μόνιμα στο παρελθόν και στις τραυματικές μνήμες σου που, εν τέλει, δεν επιτρέπουν στο παρόν να έρθει.

 

Την επόμενη φορά, που θα νιώσεις απογοήτευση ή ματαίωση, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί για να σού δείξει πως προσπάθησες για αυτόν τον τόπο και τον Λαό και πως, στο πρόσφατο παρελθόν, δεν παραδόθηκες στην αδράνεια και στην αδιαφορία.

 

Την επόμενη φορά, που θα νιώσεις δυσφορία, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί για να σού δείξει πως χρειάζεται να δώσεις προσοχή στο τι συμβαίνει πραγματικά και πως τώρα είναι η ευκαιρία να λειτουργήσεις με έναν διαφορετικό τρόπο απ’ ότι συνήθως.

 

Την επόμενη φορά, που θα νιώσεις ενοχή, προσπάθησε να θυμηθείς πως δεν χρειάζεται να ζεις ακόμη και τώρα τη ζωή σου με βάση τις απαιτήσεις των ελεγκτών σου, που σε ενοχοποιούν για να πετύχουν την παθητική σου στάση.

 

Την επόμενη φορά, που κάπως θα νιώσεις ντροπή για τον τόπο σου, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό που έχει συμβεί είναι ότι οι "κυρίαρχοι" σού έχουν εμφυσήσει τις δικές τους πεποιθήσεις για το ποιός είσαι, και το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι να συναντήσεις ξανά τον αληθινό εαυτό σου.

 

Την επόμενη φορά, που θα νιώσεις άγχος για τη ζωή σου ή για τη ζωή των αγαπημένων σου, προσπάθησε να θυμηθείς πως αυτό το συναίσθημα είναι εκεί για να σού δείξει πως είναι πιεστική ανάγκη να αφυπνιστείς αμέσως τώρα και να απαλλαχθείς από κολλήματα του παρελθόντος και τους φόβους του μέλλοντος.

 

Κι αν διαβάζοντας όλα ετούτα νιώσεις θλίψη, θυμήσου πως αυτό το συναίσθημα είναι εδώ για να σού δείξει το βάθος των συναισθημάτων σου, το βάθος του νοιαξίματός σου για τους άλλους, τον τόπο και τον κόσμο ολόκληρο.

 

Στο τέλος-τέλος μην ξεχνάς, πως θα 'ρθει μια ζόρικη στιγμή, μάρτυς μου η κβαντική φυσική, που θα μας ρωτήσουν όχι τι σκεφτήκαμε, τι διαβάσαμε, τι είπαμε ή τι γράψαμε, αλλά τι νιώσαμε και τι ως εκ τούτου πράξαμε.







Σύνδεσμοι σχετικοί με τον συγγραφέα: 

• https://bit.ly/2Tv6kB7 
• https://www.protoporia.gr/suggrafeas-androylidakhs-antwnhs-984811/ 
• http://kentrologoutehnon.blogspot.com/2017/03/blog-post_22.html 
• https://www.enlogois.gr/?view=article&id=285:antonis-androulidakis 
• facebook.com 

Image at https://technod.wixsite.com/afigisi/antonis-androylidakis