Προέλευση και βιολογική εξέλιξη των κητωδών

Αναδημοσίευση από το Ινστιτούτο Κητολογικων Ερευνών ΠΕΛΑΓΟΣ, με αφορμή το παράξενο δελφίνι που φωτογραφήθηκε τον Ιούλιο του 2023 στον Κορινθιακό Κόλπο

Όλα τα σύγχρονα κητώδη (δελφίνια, φυσητήρες, φάλαινες κλπ.), που συναντάμε σήμερα στις θάλασσες και τους ωκεανούς του κόσμου είναι τόσο τέλεια προσαρμοσμένα στο θαλάσσιο περιβάλλον, που μοιάζουν με ψάρια. Μάλιστα ακόμη και σήμερα υπάρχει πολύς κόσμος που λανθασμένα τα αποκαλεί "ψάρια" λόγω αυτής της προσαρμογής τους. Ωστόσο, τα κητώδη ώς θαλάσσια θηλαστικά δεν έχουν καμμία κοντινή συγγένεια με τα ψάρια, και βέβαια έχουν πνεύμονες για να αναπνέουν αέρα όπως εμείς (δεν έχουν βράγχια όπως τα ψάρια), γεννούν απευθείας τους απογόνους τους όπως εμείς (και όχι σε αυγά όπως τα ψάρια), και τέλος θηλάζουν τα μικρά τους όπως εμείς και όλα τα άλλα χερσαία και υδρόβια θηλαστικά.

Όμως τα κητώδη δεν ήταν πάντα όπως είναι σήμερα. Πριν από περίπου 50 εκατομμύρια χρόνια που εμφανίστηκαν τα πρώτα πρωτόγονα κητώδη, ήταν χερσαία θηλαστικά και μάλιστα τετράποδα. Έμοιαζαν αρκετά με ένα σκύλο ή ένα λύκο ή άλλα γνωστά μας τετράποδα θηλαστικά. Συνεπώς εκείνα τα "αρχαία" κητώδη ή σωστότερα "Αρχαιοκήτη" (που σήμερα συναντόνται μόνο ως απολιθώματα) είχαν μπρος και πίσω άκρα, ή απλούστερα "χέρια" και πόδια με δάχτυλα. Η φύση πειραματίστηκε πολύ με τα πρώτα κητώδη (βλέπε σχέδιο στο τέλος της σελίδας) μέχρις ότου καταλήξει στο τέλειο σχέδιο και μοντέλο των σύγχρονων κητωδών, που οι βασικές γραμμές τους επικράτησαν πριν από 34 εκατομμύρια χρόνια και παραμένουν μέχρι σήμερα. Το μεταβατικό στάδιο περάσματος από τα χερσαία θηλαστικά στα αποκλειστικά υδρόβια κητώδη που έκοψαν κάθε δεσμό με τη στεριά κράτησε 15 εκατομμύρια χρόνια. Σε αυτό το διάστημα, εκπληκτικές προσαρμογές σε όλα τα όργανα και τα συστήματα των κητωδών συσσωρεύονταν στο σώμα τους.

Σταδιακά πλησίασαν το θαλάσσιο περιβάλλον και έζησαν αρχικά κοντά σε αυτό στις ακτές και αργότερα μέσα σε αυτό, μέχρι που κατάφεραν να μην έχουν καμμιά ανάγκη την στεριά (σε αντίθεση με άλλα θαλάσσια θηλαστικά, όπως π.χ. οι φώκιες, που πρέπει να βγαίνουν στην στεριά τουλάχιστον για να γεννήσουν). Μέσα στο νερό, τα πίσω άκρα τους δεν πρόσφεραν τίποτα πια, αντίθετα μείωναν την υδροδυναμική των κητωδών, που χρησιμοποιούσαν την ουρά για την προώθησή τους. Για τον λόγο αυτό μίκρυναν και τελικά ατρόφησαν και χάθηκαν. Ωστόσο, μέχρι και σήμερα, υπάρχουν εσωτερικά σε όλα τα είδη κητωδών τα κατάλοιπα των πίσω άκρων (ποδιών), που κάποτε είχαν!. Πρόκειται για δύο (αριστερό και δεξί) οστά κατάλοιπα της λεκάνης στην οποία αρθρώνονταν τα πόδια, ενώ σπανιότερα συναντώνται και οστά των ποδιών. Σε μια μοναδική περίπτωση στην Ιαπωνία, βρέθηκε ένα ζωντανό δελφίνι με δύο πίσω άκρα (μικρά πετρύγια) και είναι γνωστές οι περιπτώσεις μιας μεγάπτερης φάλαινας και ενός φυσητήρα με μικρά εξέχοντα "πόδια", που πιάστηκαν τον 20ο αιώνα στην περίοδο της φαλαινοθηρίας.

Σε αντίθεση με τα πίσω άκρα, τα μπροστινά άκρα (χέρια) μετατράπηκαν σε πτερύγια για να βοηθούν τα κητώδη στην σταθεροποίηση της πλεύσης τους. Τα οστά τους ήταν απαραίτητα τόσο για να είναι στέρεα η δομή τους, όσο και για να μπορούν να περιστρέφονται. Ακόμη και χωρίς ακτινογραφία, συχνά μπορεί κανείς να παρατηρήσει το ανάγλυφο των δακτύλων εξωτερικά στα πλευρικά πτερύγια των δελφινιών ή μεγαλύτερων κητωδών όπως οι φυσητήρες.

Μόλις τα τελευταία χρόνια οι βιολογικές επιστήμες κατάφεραν να αποδείξουν ότι ο πιο κοντινός χερσαίος συγγενής των κητωδών σήμερα είναι ο ιπποπόταμος και συνολικά η ομάδα των αρτιοδάκτυλων θηλαστικών, που περιλαμβάνει τα βοοειδή, τα ελάφια, τις καμήλες, τις καμηλοπαρδάλεις, τους χοίρους, τα πρόβατα κ.α. πολύ γνωστά μας ζώα. Σύμφωνα με αυτές τις ανακαλύψεις, τα κητώδη κατατάσσονται πλέον σε μια κοινή ομάδα με τα αρτιοδάκτυλα θηλαστικά, που ονομάστηκε "Κηταρτιοδάκτυλα". 

Πηγη: http://www.pelagosinstitute.gr/gr/mouseio_kitodon/exelixi.html

Extremely rare dolphin with thumbs photographed in Greek gulf

Σπάνιο δελφίνι εντοπίστηκε και φωτογραφήθηκε στον Κορινθιακό Κόλπο, τον Ιούλιο του 2023, από τους ερευνητές του Ερευνητικού Ινστιτούτου Κητωδών "Πέλαγος". Η συνάντηση ανακοινώθηκε και σχολιάστηκε στο Live Science. Διαβάστε ελληνικά εδώ: https://gatouiti-blog.blogspot.com/2023/12/blog-post_13.html

A dolphin with deformed flippers that look like thumbs was spotted in the Gulf of Corinth in July 2023. It likely acquired what appears to be a genetic defect during development in the womb, experts say.

A strange dolphin in the Gulf of Corinth has developed intriguing, hook-shaped "thumbs" carved out of its flippers, photographs show. Researchers with the Pelagos Cetacean Research Institute spotted the dolphin on two occasions this summer during boat surveys off the coast of Greece. Despite the unusual appearance of its flippers, the animal kept pace with the rest of its pod and was seen "swimming, leaping, bow-riding, playing" with other dolphins, said Alexandros Frantzis, the scientific coordinator and president of the Pelagos Cetacean Research Institute.

"It was the very first time we saw this surprising flipper morphology in 30 years of surveys in the open sea and also in studies while monitoring all the stranded dolphins along the coasts of Greece for 30 years," Frantzis, who took the pictures of the thumbed dolphin, told Live Science in an email.

The Gulf of Corinth is a semi-enclosed pocket of the Ionian Sea, sandwiched between the Greek mainland and the Peloponnese peninsula. It is home to a unique mixed-species society of dolphins that includes common dolphins (Delphinus delphis), Risso's dolphins (Grampus griseus) and striped dolphins (Stenella coeruleoalba). The thumbed specimen was a striped dolphin, Frantzis said.

Around 1,300 striped dolphins live in the Gulf of Corinth, where they are isolated from the rest of the Mediterranean population. The unusual flipper "does not look like illness at all," Frantzis said. Instead, it may be "the expression of some rare and 'irregular' genes" that cropped up due to constant interbreeding, he said.

Lisa Noelle Cooper, an associate professor of mammalian anatomy and neurobiology at the Northeast Ohio Medical University, agreed that the dolphin's defect is likely rooted in its genes. "I've never seen a flipper of a cetacean that had this shape," Cooper told Live Science in an email. "Given that the defect is in both the left and right flippers, it is probably the result of an altered genetic program that sculpts the flipper during development as a calf."  

Cetaceans — a group of marine mammals that includes whales, dolphins and porpoises — have evolved distinct forelimbs with more phalanges, or finger bones, compared with other mammals. These bones are arranged into human-like "hands" encased in a soft-tissue flipper, said Bruna Farina, a doctoral student specializing in paleobiology and macroevolution at the University of Fribourg in Switzerland.

This means dolphins have thumbs, although they aren't as prominent as ours and are concealed by their flippers, Farina told Live Science in an email.

Unlike in humans, whose fingers are fused into paddle-shaped hands in the womb with cells that die off before we are born, cells accumulate around dolphins' forelimb bones to form flippers, Cooper said. "Normally, dolphins develop their fingers within the flipper and no cells between the fingers die off," she said.

But the dolphin photographed in the Gulf of Corinth appears to be missing fingers and some of the tissue that would usually encase them. "It looks to me like the cells that normally would have formed the equivalent of our index and middle fingers died off in a strange event when the flipper was forming while the calf was still in the womb," Cooper said.

The dolphin's thumb and fourth digit, however, remained. "The hook-shaped 'thumb' may have some bone inside of it, but it certainly isn't mobile," Cooper said, adding that "no cetaceans have mobile thumbs." 

"It is lovely to see that this animal is thriving," Cooper added.

Source: https://www.livescience.com/animals/dolphins/extremely-rare-dolphin-with-thumbs-photographed-in-greek-gulf

Ένα τραγουδάκι για το μαύρο

Update: Το τραγούδι, μελοποιημένο από τον Ηρακλή Πασχαλίδη, μπορείτε να το ακούσετε εδώ*

Είναι γνωστό ότι, πριν πάρει την τελική αντισυμβατικη της μορφή, η εκπομπή "Εδώ Λιλιπούπολη", ξεκίνησε ως μια παιδική ραδιοφωνική σειρα που είχε σκοπο να διασκεδάσει τα πολύ μικρά παιδιά, μαθαίνοντας τα μερικά βασικά πράγματα, όπως τις έννοιες του μικρού και του μεγάλου, του μακρυά και του κοντά και, βεβαίως, τα χρώματα. 

Και, ενώ έχουν ακουστεί πάμπολλες φορές τα τραγούδια για τα χρώματα, οπως το πρασινο, το κιτρινο, το κοκκινο, το ασπρο, το καφε και το ονειρεμένο ροζ (που γιορτάζει τον έρωτα ενώ στην πραγματικότητα μιλάει για θάνατο)*, σχεδόν κανεις δεν ήξερε πως, ανάμεσα στα άγνωστους και αμελοποιητους στίχους της Μαριανίνας Κριεζή, υπηρχε κάπου κι ένα τραγούδι για το μαύρο. 

Πώς να μιλήσεις στα παιδιά για το μαύρο που ακυρώνει τα χρώματα; Πως θα μπορουσες να τα προετοιμάσεις για το σκοτάδι χωρίς να τα τρομαξεις; Πως θα μπορούσες να αντιδοτησεις τον φόβο με το χιούμορ της ανατροπής; Η Μαριανίνα μπορούσε. 

Το άγνωστο τραγούδι ξετρυπωσε και έβγαλε απ' την αφάνεια ο συγγραφέας του βιβλίου "Στον καιρό της Λιλιπούπολης - η βιογραφία μιας ραδιοφωνικής εκπομπης", Γιώργος Ι. Αλλαμανης**. Το αλίευσα και το αναδημοσιεύω:

Μια κατσαρίδα ατρόμητη η μαύρη Μελανία 

ξεκίνησε μεσάνυχτα απ’ τη Μαυριτανία. 

Μες στο σκοτάδι έτρεχε και περπατούσε ίσα 

ώσπου στο τέλος έπεσε σ’ ένα βαρέλι πίσσα. 

Και τρομαγμένη φώναξε: – Μανούλα μου, βοήθεια! 

Αυτή είν’ η Μαύρη Θάλασσα και πνίγομαι στ’ αλήθεια. 

Στης κατσαρίδας τις φωνές, στα μαύρα τα μαντάτα 

έτρεξαν ένας κόρακας και μία μαύρη γάτα. 

Κι οι δυο μαζί τραβήξανε με δύναμη και λύσσα 

ώσπου την ξεκολλήσανε από τη μαύρη πίσσα. 

Και ύστερα ο κόρακας απ’ το φτερό την πιάνει 

και την ξεπλένει γρήγορα με σινική μελάνη.

Η κατσαρίδα στέγνωσε κι είπε συγκινημένη: 

– Ευχαριστώ, χωρίς εσάς θα ’χα πνιγεί η καημένη! 

Και αν ποτέ περάσετε απ’ τη Μαυριτανία 

αμέσως να ρωτήσετε πού μένει η Μελανία. 

Και να ’ρθετε στο σπίτι μου ν’ ανάψω το φανάρι 

να σας κεράσω έναν καφέ και ρώσικο χαβιάρι.

 *https://gatouiti-blog.blogspot.com/2024/12/blog-post_23.html

**https://gatouiti-blog.blogspot.com/2022/05/blog-post_3.html

***https://www.efsyn.gr/tehnes/moysiki-horos/403307_agnosto-tragoydi-tis-marianinas-gia-mayro -- Facebook.com/story.php

Πανωφόρι

 

Μένουμε συχνά σε μια σχέση, παρ' ότι ο άλλος δεν μας καταλαβαίνει, γιατί το ίδιο κάποτε οι γονείς μας δεν μας καταλάβαιναν. Μένουμε σε μια σχέση, παρ' ότι ο άλλος μας κακοποιεί, γιατί το ίδιο έκαναν κάποτε οι γονείς μας. Μένουμε σε μια σχέση, παρ΄ ότι ο άλλος ή εμείς δεν εμπιστευόμαστε, γιατί κάποτε οι γονείς μας δεν μας εμπιστεύτηκαν. Μένουμε σε μια σχέση όπου νοιώθουμε ανεπαρκείς να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες του Άλλου που διαμαρτύρεται, γιατί το ίδιο ανεπαρκείς νοιώθαμε στην παιδική μας ηλικία και οι γονείς μας μας επέκριναν γι' αυτό.

Δυσκολευόμαστε να δεσμευτούμε σε μια σχέση, γιατί είμαστε ακόμη συναισθηματικά δεσμευμένοι με την μητέρα ή τον πατέρα μας ή γιατί ποτέ δεν τους νοιώσαμε να είναι σταθερά συνδεμένοι μαζί μας. Εγκαταλείπουμε πολύ συχνά διάφορες σχέσεις, σχεδόν προληπτικά, για να αποτρέψουμε να μας εγκαταλείψει ο Άλλος, όπως κάποτε νοιώσαμε πως μας εγκατέλειψαν οι γονείς μας.

Δεν ζητάμε βοήθεια από τον Άλλο, γιατί κάποτε μας έμαθαν πως αυτό ισοδυναμεί με απώλεια της αυτονομίας μας. Υποτασσόμαστε στο έλεος των αναγκών του Άλλου που θεωρεί αυτονόητο δικαίωμα του να τον υπηρετούμε, γιατί αυτός ήταν ο τρόπος μας να επιβιώσουμε στην παιδική μας ηλικία.

Αυτό το "έργο" ξέρουμε, αυτό εμπιστευόμαστε. Σ' αυτά τα νερά μάθαμε να κολυμπάμε και να νοιώθουμε οικεία, όσο κι αν πονάει. Λες και φορέσαμε κάποτε, όταν έκανε παγωνιά, ένα χοντρό πανωφόρι και μας φαίνεται αδιανόητο να το αποχωριστούμε ακόμη και τώρα που ήρθε το ενήλικο καλοκαίρι μας... και τώρα "σκάμε" ή ανάποδα, τώρα κρυώνουμε. Ό,τι βιώνουμε στο παρόν είναι, το πιο συχνά, μια αντήχηση του παρελθόντος.

Αντώνης Ανδρουλιδακης

Οπότε βρεις τον εαυτό σου με τη μεριά της πλειοψηφίας, κάνε ένα διάλειμμα και ξανασκέψου το...

“Whenever you find yourself on the side of the majority, it is time to pause and reflect.” -Mark Twain

Γνωστός περισσότερο για τις περιπέτειες του Τομ Σόγιερ και λιγότερο για τον μονόλογο του βασιλιά Λεοπόλδου* η την ιστορία ενός σκυλιου** (A Dog's Tale), ο Σάμουελ Λάνγκχορν Κλέμενς (Samuel Langhorne Clemens) γεννήθηκε στις 30 Νοεμβριου, το 1835, και μεγάλωσε στο παραποτάμιο λιμάνι Χάνιμπαλ, στο Μιζούρι των ΗΠΑ. 

Σε ηλικία δώδεκα ετών αναγκάστηκε να εγκαταλειψει το σχολείο για να εργαστεί σε διάφορες δουλειές, μεταξύ των οποίων οδηγός ποταμοπλοιου, από όπου προέκυψε και το λογοτεχνικό του ψευδώνυμο, καθώς "Μαρκ Τουαίην" είναι μία έκφραση των βυθομετρητών που συνόδευαν πάντα τα ποταμόπλοια στα ταξίδια τους. 

"Mark" παναπει σημαδεύω, ενώ "twain" είναι μια αρχαϊκή απόδοση για τον αριθμό δύο (two). Στα ποταμόπλοια εκείνης της εποχής, η φωνή των βυθομετρητων ακουγόταν κάθε τόσο να λέει: "Μαρκάρισε μισό", "μαρκάρισε ένα", "μαρκαρισε δύο"... Έτσι, "Μαρκ Τουαίην" σημαινει "μαρκάρισε δύο βάθη". 

Εκτός όλων των άλλων, ο Μαρκ Τουαιην ήταν υπέρμαχος της κατάργησης της δουλείας, φεμινιστής, πολέμιος του αντισημιτισμού, αντιιμπεριαλιστής και φιλόζωος. Το βίντεο που ακολουθεί είναι ένα αφιέρωμα για την ημέρα της γενεθλίων του, από την εκπομπή "Μια μέρα σαν σήμερα" του Γιάννη Ανδρουλιδάκη, ΣΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ***, και ο τίτλος αυτής της δημοσίευσης ένα αγαπημένο (μου) δικό του quote...

Επιλεκτικές αναφορές:

• https://www.brainyquote.com/authors/mark-twain-quotes

• https://www.gnomikologikon.gr/authquotes.php?auth=119

• https://www.britannica.com/biography/Mark-Twain

• https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mark_Twain

• https://el.m.wikipedia.org/wiki/Μαρκ_Τουαίην
  

Photo at https://cdn.britannica.com/83/136283-050-9C9D6ED8/Mark-Twain-1907.jpg -- https://www.ananddamani.com/wp-content/uploads/2019/11/download_20191122_125705.png

 

Παραπομπές:

*https://www.pixelbooks.gr/book/o-monologos-tou-vasilia-leopoldou-1, https://filikaki-blog.blogspot.com/2020/07/blog-post.html

**https://proustandkraken.com/2017/07/η-ιστορία-ενός-σκυλιού-του-μαρκ-τουέιν/, https://eurasiabooks.gr/product/η-ιστορια-ενοσ-σκυλου/ -- https://www.kianavgi.gr/el/biblia/logotehnia/gabgismata/i-istoria-enos-skylioy

***https://archive.stokokkino.gr/uploadArchive/231130_085000.mp3

Από τον ανθρωποκεντρισμό στον οικοκεντρισμό

 

Σπύρος Βλαχόπουλος*, Το «εγωιστικό γονίδιο» του δικαίου και το δίκαιο της τεχνητής νοημοσύνης: Από τον ανθρωποκεντρισμό στον οικοκεντρισμό και στους έξυπνους αλγόριθμους [Εκδόσεις Ευρασια (Facebook), Ιούνιος 2023]**

Η σχέση ανθρώπου-φύσης και ανθρώπου-ζώων εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να καθορίζεται μέσα από το πρίσμα του ωφελιμισμού μας. Ακόμα και η πρόσφατη αναβάθμιση από πλημμέλημα σε κακούργημα πράξεων που συνιστούν κακοποίηση ζώου δεν έγινε με βασικό κριτήριο ότι ο δράστης πιθανότατα είναι σε θέση να ασκήσει βία και σε άνθρωπο; 

Και ενώ υπάρχει σκέψη και μέριμνα από την πλευρά του νομοθέτη, δεν είναι ισότιμη για όλα τα ζώα. Ούτε είναι ομοιογενές το σύστημα αντιμετώπισης, δηλαδή πρόληψης και καταστολής, των κακοποιητικών συμπεριφορών. Τα μηνύματα που αποτυπώνονται στους κανόνες δικαίου συχνά είναι ασαφή και συγκεχυμένα. Η νομική μεταχείριση για τα ζώα συντροφιάς, τα ζώα παραγωγής και εργασίας ή την άγρια πανίδα παρουσιάζει μεγάλες διαφοροποιήσεις. 

Απαγορεύεται, για παράδειγμα, να πυροβολήσει κανείς μια γάτα αλλά όχι ένα ελάφι, να μαχαιρώσει έναν σκύλο αλλά όχι ένα γουρούνι. Τι γίνεται με τις κτηνοτροφικές μονάδες και τα σφαγεία; Με τα πειράματα για τον έλεγχο ασφάλειας καλλυντικών; Με το κυνήγι για αναψυχή; Με τη συνεχιζόμενη χρησιμοποίηση ζώων σε θεάματα; Με τα εκτροφεία ζώων συντροφιάς; Με το trafficking των ιπποειδών; Μόνο όταν θα φωτιστούν όλες οι γκρίζες ζώνες θα επέλθει, ίσως, το τέλος του εγωισμού και της αλαζονείας σε νομικό επίπεδο.

Η συζήτηση που ανοίγει ο Σπύρος Βλαχόπουλος με αυτή την πολύ κατατοπιστική και εξαιρετικά «ζυγισμένη» μελέτη είναι απολύτως επιβεβλημένη και σε υπέρτατο βαθμό χρήσιμη. «Ο τρόπος που βλέπει κανείς τη φύση και τα ζώα επηρεάζει και τον τρόπο που βλέπει τους άλλους ανθρώπους», επισημαίνει... Η αποδοχή των ικανοτήτων των μη ανθρώπινων ζώων και η συνειδητοποίηση της δικής μας ζωικής φύσης είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για να χτίσουμε μια νέα ηθική∙ να μη βλέπουμε το είδος μας a priori ως διαχειριστή της φύσης∙ οι σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης του πλανήτη και των πλασμάτων του –με την ωμότητα και την αγριότητα που συχνά συνεπάγονται– να γίνουν σχέσεις αρμονικής συμβίωσης και συνεργασίας. 

Αντιμετωπίζοντας τον εαυτό μας ως κρίκο στην αλυσίδα του περιβάλλοντος και τα ζώα όχι ως πράγματα, εργαλεία ή αξεσουάρ, άλλος ισότιμους συνοδοιπόρους μας στο συναρπαστικό ταξίδι της ζωής, είναι δεδομένο ότι γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι. Δεν είμαστε τα μοναδικά όντα που έχουν σημασία. Μόνο εμείς όμως μπορούμε –και έχουμε χρέος– να υπερασπιστούμε τα υπόλοιπα.

[από τον πρόλογο της Τασούλας Επτακοίλη***]

*https://www.avgi.gr/politiki/455444_apo-egoistiko-sto-oikokentriko-syntagma, https://www.facebook.com/search/top/?q=Σπυρος Βλαχοπουλος, posts -- video clip, https://www.kathimerini.gr/society/562712962/tileorasi-paideia-kai-prostasia-ton-zoon/

**https://youtube.com/@user-sb4gh1ix1r

***https://www.kathimerini.gr/author/tasoyla-eptakoili/ -- https://www.ertflix.gr/series/ser.127811-plana-me-oyra

Οι αχάιδευτες γατες του Γιάννη Ριτσου

 Δω πέρα ξεχάσαμε ένα σωρό πράματα. Δεν είναι ένα παράθυρο να κοιτάξουμε τη θάλασσα. Αλλιώς κοιτιέται η θάλασσα απόνα παράθυρο, αλλιώς πίσω απ’ το συρματόπλεγμα.

Η φωνή ενός παιδιού τ’ απόγεμα – πούναι; Μια γυναίκα στο κατώφλι του σπιτιού, το σπίτι – πούναι; Κι η ντουλάπα με τα χειμωνιάτικα ρούχα, κι η σιωπή που πέφτει απ’ το ρολόι του τοίχου πάνω στις καρέκλες, κι ο ίσκιος ενός ευγενικού χεριού που βάζει ένα λουλούδι στο ποτήρι – πού είναι;

Και το γραμμόφωνο του Σαββατόβραδου στο σκιασμένο περβάζι, η γάτα που σεργιανούσε στη στέγη του αντικρυνού σπιτιού μέσα σ’ ένα σούρουπο όλο ναφθαλίνη, η ίδια η γάτα των νεολαίων του Αρμπούζοφ, εκείνη η μαύρη η γάτα της γειτονιάς – βασανισμένη, με δυό σταγόνες λάδι μοναξιάς μέσα στα μάτια της, βασανισμένη μαύρη γάτα στην αντικρυνή σκεπή— παράξενα ήσυχα που σεργιανούσε μες στο σούρουπο, ξύνοντας με την ουρά της τ’ άσπρο φεγγάρι. 

Ξεχάσαμε.

Εδώ είναι πολύ το κρύο τις νύχτες, είναι πολλή μοναξιά κάτου απ’ το φόβο κι είναι πολλή συντροφιά κάτου απ’ το φόβο, είναι και μια φωτιά κάτου απ’ το φόβο που καίει το φόβο, την ώρα που ο θάνατος απάνου στα φυλάκια παίζει τα ζάρια με τους φρουρούς καθισμένους σταυροπόδι στο χώμα.

Εδώ κι οι γάτες είναι αλλιώτικες, άγριες κι υπομονετικές κι αμίλητες, δεν τρίβουνε το μάγουλό τους στον αγκώνα μας, στέκουν στα γόνατά μας και σπουδάζουν, σπουδάζουν το θάνατο, σπουδάζουν τη λύπη, σπουδάζουν την εκδίκηση και την απόφαση, σπουδάζουν τη σιωπή και την αγάπη, σπουδάζουν τη ζωή μέσα στα μάτια μας, οι αχάιδευτες, οι άγριες γάτες, οι σιωπηλές γάτες της Μακρόνησος.

Και τούτο το αυγουστιάτικο φεγγάρι που κρέμεται πάνου μας είναι σαν τη μεγάλη λέξη που δεν ειπώθηκε, μαρμαρωμένη στο λαρύγγι της νύχτας.

Γιάννης Ρίτσος, Μακρονησιωτικα*

*https://www.makronissos.org/makronisiotika/, atexnos.gr/, politeianet.gr

Η ποιητική συλλογή του Γιάννη Ρίτσου Τα "Μακρονησιώτικα" γράφτηκε στην Μακρονησο, το 1949. Τα ποιήματα φυλάχτηκαν θαμμενα στο χώμα μέσα σε σφραγισμένα μπουκάλια, από όπου τα διέσωσε ο Μάνος Κατράκης το 1950, και εκδόθηκαν για πρώτη φορά στο Βουκουρέστι, το 1957. 

Ο αρχικος τίτλος της συλλογής ήταν "Πέτρινος Χρόνος", όμως τα ποιήματα πρωτοκυκλοφόρησαν ως "Μακρονησιώτικα". Ως "Πέτρινος Χρόνος", η συλλογή εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα από τις εκδόσεις "Κέδρος", την ίδια χρονιά. Από την συλλογή αυτην, ο Θάνος Μικρούτσικος μελοποίησε 6 ποιήματα (Ο Ντικ, Ο Αλέξης, Οι Γερόντοι, Φεγγάρι, Χρέος, Χρόνος), που κυκλοφορούν στο δίσκο "Καντάτα για τη Μακρόνησο - Σπουδή σε ποιήματα του Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι", το 1976.  

Ο Γιάννης Ρίτσος αγαπουσε τα λουλούδια, τις πεταλούδες, τους ανθρώπους και τα ζώα, ιδιαίτερα τις γάτες.

Photo at cats and books